III PZP 19/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: B. Błachowska, W. Myga, T. Kasiński (współsprawozdawca), M. Rafacz-Krzyżanowska, Z. Stypułkowska (sprawozdawca), J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, S. Trautsolta, po rozpoznaniu wniosku Prezesa Urzędu Patentowego PRL, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 18 ust. 3 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytania prawne:"1. Czy bieg 5-letniego terminu stosowania w każdej następnej jednostce liczy się od daty rozpoczęcia stosowania wynalazku w tej jednostce, a prawo do wynagrodzenia (w przypadku wynalazków - za okres pierwszych 5 lat faktycznego stosowania wynalazku w tej jednostce) przysługuje, jeżeli to rozpoczęcie stosowania nastąpiło nie później niż w okresie pierwszych 5 lat od zastosowania wynalazku po raz pierwszy w gospodarce uspołecznionej?2. Czy też bieg 5-letniego terminu stosowania w każdej następnej jednostce gospodarki uspołecznionej liczy się od dnia zastosowania projektu wynalazczego przez pierwszą jednostkę stosującą; w tym przypadku prawo do wynagrodzenia za stosowanie wynalazku w każdej następnej jednostce przysługiwałoby nie za okres pierwszych 5 lat faktycznego stosowania wynalazku w tej jednostce, lecz tylko za okres brakujący do upływu pierwszych 5 lat od zastosowania w pierwszej jednostce stosującej?"powziął następującą uchwałę i postanowił nadać jej moc zasady prawnej:Twórcy pracowniczego wynalazku przysługuje wynagrodzenie również od każdej następnej jednostki gospodarki uspołecznionej za okres jego stosowania w pierwszych pięciu latach w tej jednostce, jeżeli rozpoczęcie stosowania nastąpiło nie później niż w ciągu pięciu lat od dnia zastosowania wynalazku w pierwszej jednostce gospodarki uspołecznionej (art. 99 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości - tekst jedn.: Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177, w związku z § 40 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych - Dz. U. Nr 33, poz. 178).Uzasadnienie faktycznePrzepis § 40 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 33, poz. 178) stanowi, że: za projekt wynalazczy stosowany w każdej następnej jednostce gospodarki uspołecznionej twórcy przysługuje wynagrodzenie na podstawie § 37 pod warunkiem, że projekt wynalazczy zostanie zastosowany w tej jednostce w ciągu pięciu lat od dnia jego zastosowania w pierwszej jednostce. Wynagrodzenie wypłaca się za okres faktycznego stosowania projektu w tej jednostce, nie przekraczający okresów przewidzianych w art. 99 i 101 ustawy.Przepis ten odwołuje się do ustawy z dnia 19 października 1972 roku o wynalazczości (jedn. tekst: Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177), z upoważnienia której zostało wydane wymienione rozporządzenie (art. 112 ustawy).Istota wątpliwości, zawartych w pytaniu prawnym, sprowadza się do tego, czy twórcy przysługuje wynagrodzenie od następnej jednostki gospodarki uspołecznionej stosującej jego wynalazek za okresy ustanowione w ustawie o wynalazczości, pod warunkiem że stosowanie w następnej jednostce rozpocznie się w okresie pięciu lat od dnia zastosowania wynalazku w pierwszej jednostce gospodarki uspołecznionej, czy też wynagrodzenie to przysługuje tylko za okres brakujący do zakończenia pięciu lat od dnia zastosowania wynalazku w pierwszej jednostce.W myśl art. 98 ust. 1 twórca pracowniczego projektu wynalazczego stosowanego w jednej lub więcej jednostkach gospodarki uspołecznionej ma prawo do wynagrodzenia na zasadach określonych w ustawie.Przepisy ustawy o wynalazczości ustanawiają takie okresy, za które wypłaca się twórcy wynagrodzenie. Na podstawie art. 99 ust. 1 wynagrodzenie za pracowniczy wynalazek wypłaca się corocznie za okres faktycznego stosowania wynalazku w gospodarce uspołecznionej, jednakże nie dłużej niż za okres pierwszych pięciu lat jego stosowania.Zawarte w tym przepisie sformułowanie "za okres faktycznego stosowania wynalazku w gospodarce uspołecznionej" należy rozumieć w ten sposób, że nawiązuje ono do art. 98 ust. 1 ustawy, określającego krąg podmiotów zobowiązanych do wypłaty twórcy wynagrodzenia, jakimi są jednostki gospodarki uspołecznionej.Ograniczenie czasowe, o którym mowa w tym przepisie, odnosi się więc do każdej jednostki gospodarki uspołecznionej. Oznacza to, że każda z nich wypłaca twórcy wynagrodzenie za okres pierwszych pięciu lat stosowania wynalazku w tej jednostce.Za wykładnią taką przemawia również treść art. 99 ust. 2 ustawy, wedle którego jednostka gospodarki uspołecznionej może, w sytuacjach przewidzianych w tym przepisie, przedłużyć okres wypłaty wynagrodzenia do dalszych pięciu lat. Warunek zaś uprawniający do przedłużenia tego okresu - to względy gospodarcze, a więc takie, które wiążą się z działalnością konkretnej gospodarki uspołecznionej stosującej pracowniczy wynalazek. Dotyczy to także ograniczenia czasowego, zawartego w art. 99 ust. 3 ustawy o wynalazczości. Polega ona na tym, że wynagrodzenie nie przysługuje m.in. po upływie piętnastu lat od daty zgłoszenia wynalazku w Urzędzie Patentowym, chyba że szczególne względy uzasadniają przedłużenie tego okresu. Odnosi się to do każdej jednostki gospodarki uspołecznionej i każda z nich w zależności od występującej w niej sytuacji w zakresie stosowania wynalazku może ten okres wyjątkowo przedłużyć. Wymienione ograniczenie czasowe związane jest z trwaniem ochrony patentowej, które - poza wyjątkami przewidzianymi w ustawie - warunkuje prawo twórcy do wynagrodzenia. W stosunku do wynalazku chronionego patentem tymczasowym wynosi ona 5 lat (art. 16 ust. 2 ustawy o wynalazczości).Przytoczona wyżej wykładnia art. 99 ust. 1 ustawy o wynalazczości znajduje także uzasadnienie w przepisach tej ustawy, dotyczących pozycji i roli jednostki gospodarki uspołecznionej w dziedzinie wynalazczości pracowniczej.W tym zaś zakresie nastąpiły istotne zmiany w stosunku do poprzednio obowiązującego prawa wynalazczego z dnia 31 maja 1962 r. (Dz. U. Nr 33, poz. 156), wedle którego wynalazek pracowniczy stanowił własność Państwa, a jednostce gospodarki uspołecznionej mogło przysługiwać uprawnienie do uzyskania patentu tylko na rzecz Państwa (art. 23 ust. 1 i 2). Takie określenie podmiotu praw i obowiązków związanych z pracowniczym wynalazkiem miało istotny wpływ na kształtowanie się wówczas pojęcia jego stosowania "w gospodarce uspołecznionej", rozumianej jako całość. Znalazło to wyraz w przepisie § 66 ust. 2 uchwały nr 74 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 1963 r. (M.P. Nr 18, poz. 100). Określał on wynagrodzenie należne od następnej jednostki gospodarki uspołecznionej jako wynagrodzenie dodatkowe, wypłacane "w okresie brakującym do 5-letniego okresu stosowania w pierwszej jednostce".Przepisy ustawy o wynalazczości z 1972 r. usytuowały natomiast jednostkę gospodarki uspołecznionej jako samodzielny podmiot w zakresie praw i obowiązków związanych z pracowniczym wynalazkiem.Jednostka ta jest uprawniona do uzyskania na swoją rzecz patentu na wynalazek pracowniczy (art. 20 ust. 1 ustawy). Projekty wynalazcze, a zwłaszcza chronione wynalazki oraz udzielane na nie patenty, stanowią składnik majątku jednostki gospodarki uspołecznionej i znajdują się pod jej zarządem. Stanowić mogą one przedmiot obrotu między jednostkami gospodarki uspołecznionej. Uprawnieniom tym odpowiadają zwiększone obowiązki każdej z jednostek gospodarki uspołecznionej w stosunku do twórców projektów wynalazczych. Prawa twórców znalazły się pod szczególną ochroną (art. 5 ust. 1 ustawy o wynalazczości), czego wyrazem jest prawo do wynagrodzenia od każdej jednostki gospodarki uspołecznionej, która stosuje projekt wynalazczy i uzyskuje z tego tytułu efekty (art. 98 ust. 1, 2 i 3 ustawy).Prawa twórcy pracowniczego projektu wynalazczego zostały znacznie poszerzone i uzyskały wzmocnioną ochronę w znowelizowanych w 1984 r. przepisach ustawy o wynalazczości (Dz. U. Nr 26, poz. 130) oraz w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 33, poz. 178).Tendencje te znalazły wyraz również w treści § 40 ust. 1 tego rozporządzenia. Odmiennie niż w poprzednio obowiązujących przepisach w tej materii - w tym także w przepisie § 24 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351) - wynagrodzenie należne od następnej jednostki gospodarki uspołecznionej nie zostało nazwane wynagrodzeniem dodatkowym oraz nie ograniczono jego wysokości w stosunku do wynagrodzenia należnego od pierwszej jednostki stosującej wynalazek. Jest to więc wynagrodzenie podstawowe ustalone według zasad obowiązujących w stosunku do każdej jednostki gospodarki uspołecznionej.W § 40 ust. 1 rozporządzenia zawarte jest sformułowanie, wedle którego wynagrodzenie wypłaca się za okres faktycznego stosowania projektu w następnej jednostce gospodarki uspołecznionej, nie przekraczający okresów przewidzianych m.in. w art. 99 ustawy o wynalazczości. To nawiązanie wprost do wymienionego przepisu ustawy potwierdza pogląd, że twórcy pracowniczego wynalazku przysługuje wynagrodzenie za okresy ustanowione w ustawie także od każdej następnej jednostki stosującej jego wynalazek.Odmienny pogląd, zmierzający - w istocie rzeczy - do skrócenia ustawowych okresów wypłaty wynagrodzenia należnego od następnej jednostki gospodarki uspołecznionej, nie znajduje uzasadnienia w obowiązujących przepisach, które nie przewidują takiego ograniczenia, jakie zawarte było w § 66 ust. 2 uchwały nr 74 Rady Ministrów z 1963 r.Przepis § 40 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów nie reguluje kwestii związanych z ustawowymi okresami, za które przysługuje twórcy prawo do wynagrodzenia za stosowanie jego wynalazku. Przewiduje natomiast dodatkowy warunek wypłaty wynagrodzenia przez następną jednostkę gospodarki uspołecznionej, polegający na tym, ze twórcy przysługuje wynagrodzenie od tej jednostki, jeżeli rozpoczęła ona stosowanie wynalazku nie później niż w ciągu pięciu lat od dnia jego zastosowania w pierwszej jednostce gospodarki uspołecznionej.Powyższe względy uzasadniają udzielenie odpowiedzi jak w sentencji uchwały.