VI KZP 12/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Mikos (współsprawozdawca). Sędziowie: R. Bodecki, C. Gajewski, S. Kaliński (sprawozdawca), J. Nóżyński, W. Ochman, H. Szwaczkowski.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Dariusza N., oskarżonego z art. 201 k.k. w zb. z art. 208 k.k., art. 199 § 1, art. 203 § 1, art. 11 § 1 k.k. w zw. z art. 208 § k.k. i art. 10 § 2 oraz art. 58 k.k., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 390 § 2 k.p.k. przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 25 lutego 1985 r. powiększonemu składowi do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy przyjęciu konstrukcji przestępstwa ciągłego (art. 58 k.k.) stoi na przeszkodzie to, że sprawca dopuścił się niektórych czynów przed ukończeniem lat 17, zwłaszcza na tle uregulowań art. 9 § 1 k.k. w zw. z art. 1 i 2 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. Nr 35, poz. 228) oraz wobec sformułowania przyjętego w art. 4 § 1 k.k.?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej. Uzasadnienie faktyczneI. W związku z przekazanym do rozstrzygnięcia zagadnieniem prawnym istotne znaczenie ma rozważenie charakteru elementów składowych przestępstwa ciągłego, tj. czynów, które łącznie mają stanowić to przestępstwo.Kwestia ta nie została uregulowana w prawie karnym, a obowiązujący kodeks karny w art. 58 k.k. określa jedynie zasady wymiaru kary wobec sprawcy przestępstwa ciągłego. Problematyka przestępstwa ciągłego wielokrotnie była przedmiotem rozstrzygnięć Sądu Najwyższego. Najbardziej zaś pełne i wszechstronne jej wyjaśnienie zawiera uchwała połączonych Izb Karnej i Wojskowej z dnia 8 kwietnia 1966 r. - VI Ko 42/62 (OSNKW 1966, Nr 7, poz. 69), która zachowała swoją aktualność także po wejściu w życie kodeksu karnego z 1969 r., czemu Sąd Najwyższy dał wyraz w licznych uchwałach (por. m.in. uchwały: z dnia 30 listopada 1972 r. - VI KZP 44/72, OSNKW 1973, z. 2-3, poz. 20; z dnia 29 grudnia 1977 r. - VII KZP 50/77, OSNKW 1978, z. 1, poz. 3).W powołanej uchwale z dnia 8 kwietnia 1966 r. Sąd Najwyższy stwierdził m.in.: "Konstrukcja przestępstwa ciągłego polega na tym, iż szereg odrębnych czynów przestępnych powtórzonych i jednorodzajowych, które rozpatrywane oddzielnie stanowiły odrębne przestępstwa, jest traktowany - pod pewnymi warunkami i w pewnych okolicznościach - jako jedno przestępstwo".Oznacza to, że w skład przestępstwa ciągłego mogą wchodzić tylko czyny będące przestępstwami, a więc czyny zawinione, społecznie niebezpieczne i zabronione pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie ich popełnienia. Nie jest zatem możliwe łączenie w przestępstwo ciągłe czynów zabronionych określonych w ustawie karnej, jeżeli ze względu na brak winy nie stanowią one przestępstwa (art. 120 § 1 k.k.).Konstrukcja przestępstwa ciągłego nie wprowadza zmian w zakresie odpowiedzialności karnej w jej aspektach podmiotowym czy przedmiotowym, lecz stanowi rozwiązanie prawne, które ze względu na ściśle określone cele łączy w pewną całość samodzielne czyny przestępne, pozostające - w razie nieuznania ich za przestępstwo ciągłe - w zbiegu realnym.II. Przechodząc do kwestii zawartej w pytaniu prawnym, stwierdzić należy, że w świetle przepisów ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. Nr 35, poz. 228) nieletni, który swoim zachowaniem wyczerpał przedmiotowe znamiona przestępstwa, dopuszcza się "czynu karalnego" (art. 1 § 1 pkt 2 i § 2 pkt 2 cytowanej ustawy). Ustawa ta nie zawiera przepisów o winie lub - jak to określał art. 69 k.k. z 1932 r. - o działaniu z rozeznaniem nieletnich w wieku od 13-17 lat, które warunkowało ich odpowiedzialność za "czyny zabronione pod groźbą kary". Rezygnując z pojęcia rozeznania, ustawodawca wprowadził dyrektywy postępowania z nieletnimi, stanowiące podstawę do podjęcia właściwych działań przewidzianych w ustawie (art. 3 § 2). Rozpoznając sprawy o "czyny karalne" popełnione przez sprawcę nieletniego, kwestia winy ustępuje doborowi właściwych środków zmierzających m.in. do osiągnięcia korzystnych zmian w osobowości i zachowaniu się nieletniego (art. 3 § 1 tej ustawy).Brak więc ustalenia winy stanowi przeszkodę do uznania "czynu karalnego" za przestępstwo.Z tego też względu "czyn karalny" nieletniego o znamionach przestępstwa nie może stanowić elementu składowego przestępstwa ciągłego, obejmującego - jak już wspomniano - tylko takie zachowanie się sprawcy, które stanowi odrębne przestępstwo.Niewątpliwie rozpoznając sprawę o przestępstwo dokonane po ukończeniu przez sprawcę 17 lat lub o przestępstwa określone w art. 9 § 2 k.k., uprzednio dokonane "czyny karalne" powinny być rozważone w aspekcie stopnia zdemoralizowania sprawcy i mogą mieć wpływ na wymiar kary (art. 50 § 2 k.k.).III. Cytowana ustawa z dnia 26 października 1982 r. przewiduje możliwość skazania sprawcy za "czyn karalny" o znamionach przestępstwa, popełniony przez niego przed ukończeniem 17 roku życia. Przez skazanie rozumieć należy uznanie winy sprawcy za przestępstwo i wymierzenie za nie kary zasadniczej lub dodatkowej (por. pkt 1 wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie prawidłowego stosowania przepisów dotyczących przestępstw popełnionych w warunkach recydywy - OSNKW 1979, z. 1-2, poz. 1).W myśl art. 13 tej ustawy, jeżeli wobec nieletniego, który dopuścił się czynu karalnego określonego w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a, ale w chwili orzekania ukończył lat 18, zachodzą podstawy do orzeczenia umieszczenia w zakładzie poprawczym - sąd rodzinny może wymierzyć karę, gdy uzna, że stosowanie środków poprawczych nie byłoby celowe, przy czym zastosowanie nadzwyczajnego złagodzenia kary jest obligatoryjne. Możliwość wymierzenia kary nieletniemu sprawcy przewiduje także art. 9 § 2 k.k. za niektóre zbrodnie lub ciężkie uszkodzenie ciała, popełnione po ukończeniu przez niego 16 roku życia.W wypadkach tych wymierzenie sprawcy kary za czyny popełnione przez niego przed osiągnięciem 17 roku życia nastąpić może jedynie w wyroku skazującym po uprzednim ustaleniu jego winy i czyny takie wraz z czynami przestępnymi popełnionymi później mogą wchodzić w skład przestępstwa ciągłego, jeżeli istnieją warunki, o których mowa w powołanej uchwale połączonych Izb Karnej i Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 1966 r. W sytuacji tej wobec takiego sprawcy istnieje jedynie możliwość zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary według zasad ogólnych (art. 57 § 1 i 2 k.k.); nie wchodzi zaś w grę obligatoryjne złagodzenie kary przewidziane w art. 13 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich.