III CZP 2/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN W. Sutkowski. Sędziowie SN: H. Ciepła (sprawozdawca), S. Dmowski, Z. Marmaj, T. Miłkowski (współsprawozdawca), K. Piasecki, J. Szachułowicz.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, I. Kaszczyszyn, w sprawie z powództwa Stefana K. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej w R. i Agacie K. o uchylenie uchwały po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 11 stycznia 1985 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego:"Czy rozstrzyganie w postępowaniu nieprocesowym (art. 221 § 3 pr. spółdz.) o tym, która spośród kilku osób uprawnionych zachowała roszczenie o przyjęcie do spółdzielni i o przydział lokalu po byłym członku, bądź w kolejności przysługującej byłemu członkowi (art. 221 § 1 i 2 pr. spółdz.), dotyczy także sytuacji, kiedy uprawnienia z art. 221 § 1 i 2 pr. spółdz. są między uczestnikami postępowania sporne?"postanowił podjąć następującą uchwałę i nadać jej moc zasady prawnej:1. W postępowaniu nieprocesowym z art. 221 § 3 prawa spółdzielczego sąd rejonowy dokonuje spośród osób uprawnionych z art. 221 § 1 lub 2 prawa spółdzielczego wyboru osoby, której przysługuje roszczenie o przyjęcie do spółdzielni i przydział lokalu.2. W postępowaniu tym stosownie do okoliczności sąd rozstrzyga także o tym, czy określona osoba należy do kręgu osób uprawnionych w rozumieniu art. 221 § 1 i 2 prawa spółdzielczego.Uzasadnienie faktyczneI.Prawo spółdzielcze z dnia 16 września 1982 r. (Dz.U. Nr 30, poz. 210 ze zm.), podobnie jak ustawa o spółdzielniach i ich związkach z 1961 r., nie przyznaje osobie ubiegającej się o członkostwo prawa podmiotowego, którego treścią byłoby domaganie się przyjęcia w poczet członków spółdzielni. Jest to uzasadnione zasadą samorządności każdej spółdzielni. Od zasady, że o przyjęciu na członka decydują ostatecznie organy spółdzielni, zachodzą wyjątki wtedy, gdy z mocy szczególnej podstawy prawnej określonej osobie przysługuje roszczenie o przyjęcie w poczet członków. Podstawą takiego szczególnego uprawnienia, jeśli chodzi o spółdzielnie mieszkaniowe, jest przepis art. 221 pr. spółdz., przyznający osobie bliskiej byłego członka roszczenie o przyjęcie w poczet członków i przydział lokalu po byłym członku (art. 221 § 1 pr. spółdz.), bądź w kolejności przysługującej byłemu członkowi (art. 221 § 2 pr. spółdz.).II.Prawo spółdzielcze w unormowaniu instytucji pierwszeństwa uzyskania spółdzielczego prawa do lokalu po byłym członku, w porównaniu z uregulowaniami tej instytucji przez ustawę o spółdzielniach i ich związkach, wprowadza pewne nowe rozwiązania. Pierwszym novum jest przepis art. 221 § 2 pr. spółdz., przyznający roszczenie o przyjęcie w poczet członków i przydział lokalu także w razie ustania członkostwa w okresie oczekiwania na przydział na warunkach lokatorskiego prawa do lokalu (ekspektatywa). Jest to cenne rozwiązanie ustawowe. Wprawdzie samo zagadnienie ekspektatywy nie jest nowe i było rozważane zarówno w judykaturze, jak i doktrynie, podnieść należy, że pod rządem ustawy o spółdzielniach do przyznania takiego roszczenia - z braku wyraźnego unormowania w art. 145 tej ustawy - dochodzono w drodze zabiegów interpretacyjnych.III.Kolejnym novum jest przepis § 3 art. 221 pr. spółdz., normujący zagadnienie konkurencji uprawnień osób bliskich, z których każda spełnia ustawowe przesłanki do uzyskania członkostwa i spółdzielczego prawa do lokalu. Jest oczywiste, że bez względu na liczbę osób pretendujących do nabycia prawa do mieszkania po byłym członku spółdzielnia z uwagi na zasadę jednopodmiotowości członkostwa (wyjąwszy małżonków - art. 215 pr. spółdz.) jest zobowiązana przyjąć w poczet członków i przydzielić przedmiotowy lokal jednej tylko osobie. Jeśli zatem przesłanki przewidziane w art. 221 § 1 lub 2 pr. spółdz. spełnia kilka osób, dochodzi do kolizji przysługujących im uprawnień. Nie ma oczywiście przeszkód, aby osoby te oświadczyły wobec spółdzielni, która z nich ubiegać się będzie o członkostwo i uzyskanie spółdzielczego prawa do lokalu po byłym członku. Jeśli jednak do takiego porozumienia nie dojdą i z żądaniem przyjęcia w poczet członków oraz przydział lokalu wystąpi do spółdzielni kilku uprawnionych, spółdzielnia zgodnie z § 3 art. 221 pr. spółdz. zakreśla im stosowny termin do wystąpienia z wnioskiem do sądu rejonowego w postępowaniu nieprocesowym o dokonanie wyboru. Dopiero po bezskutecznym upływie zakreślonego terminu dokonuje wyboru we własnym zakresie.Niezbyt jasna redakcja rozważanego przepisu nasuwa wątpliwość wyrażoną w pytaniu. Powstaje mianowicie kwestia, czy sąd nieprocesowy rozstrzyga w każdym przypadku zgłoszenie się kilku uprawnionych i jaki jest zakres kognicji tego sądu.Rozważając to zagadnienie w orzeczeniu z dnia 22 października 1984 r. II CR 77/84 (nie publikowane) - wydanym przed zmianą kodeksu postępowania cywilnego ustawą z dnia 18 kwietnia 1985 r. (Dz.U. Nr 20, poz. 86) - Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że sąd w postępowaniu nieprocesowym rozstrzyga tylko o wyborze jednego z kilku uprawnionych, i to zarówno wtedy, gdy osoby te wystąpiły do spółdzielni z żądaniem przyjęcia w poczet członków i przydział lokalu po byłym członku, bądź w kolejności przysługującej byłemu członkowi, jak i wtedy, gdy wystąpiły na drogę procesu. Zdaniem Sądu Najwyższego, w tym ostatnim przypadku rozstrzyganie o tym, czy powodowie spełniają przesłanki bliskości i zamieszkiwania, należy do sądu wojewódzkiego.W uchwale z dnia 20 czerwca 1984 r. III CZP 25/84 (OSNCP 1985, z. 1, poz. 10) Sąd Najwyższy stwierdził, że "rozstrzyganie o tym, która spośród kilku zgłaszających się osób uprawnionych zachowała roszczenie o przyjęcie do spółdzielni i o przydział lokalu pozostałego po byłym członku (art. 221 § 1 pr. spółdz.), należy do właściwości sądu rejonowego orzekającego w postępowaniu nieprocesowym (art. 13 § 2 k.p.c. w związku z art. 221 § 3 pr. spółdz.). Wprawdzie uchwała ta nie dotyczy wprost rozważanej kwestii, jednakże w motywach Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że konflikty między osobami ubiegającymi się o członkostwo i przydział lokalu wykazują podobieństwo do sporów, jakie powstają między współwłaścicielami przy zniesieniu współwłasności, co zdaje się wskazywać, że sąd nieprocesowy rozstrzyga też o tym, która ze zgłaszających się osób spełnia przesłanki materialnoprawne z § 1 lub 2 art. 221 pr. spółdz.Szukając prawidłowej wykładni przepisu § 3 art. 221 pr. spółdzielczego, należy mieć na uwadze, że prawo spółdzielcze nie reguluje właściwości sądu w sprawach ze stosunków między członkiem a spółdzielnią mieszkaniową. Właściwość tę zatem należy oceniać według przepisów k.p.c.Wykładnia gramatyczna przepisu § 3 art. 221 pr. spółdz. nie daje podstaw do przyjęcia, by przepis ten samodzielnie regulował właściwość rzeczową sądu. Samo brzmienie omawianego przepisu, a zwłaszcza zwrot: "po bezskutecznym upływie wyznaczonego przez spółdzielnię terminu do wystąpienia do sądu wyboru dokonuje spółdzielnia", daje dostateczną wskazówkę interpretacyjną do przyjęcia, że uregulowanie przepisu § 3 art. 221 pr. spółdz. należy odnieść tylko do sytuacji, gdy chodzi o dokonanie wyboru, nie zaś o orzekanie o prawach niemajątkowych. Jeśli więc z takim żądaniem zgłasza się do spółdzielni kilka osób spełniających przesłanki materialnoprawne art. 221 § 1 lub § 2 pr. spółdz., warunkujące powstanie tego roszczenia, wyznacza ona zgłaszającym się stosowny termin do wystąpienia do sądu nieprocesowego o dokonanie wyboru. Dopiero po bezskutecznym upływie tego terminu spółdzielnia jest uprawniona do dokonania wyboru we własnym zakresie. Skoro ustawodawca w sposób wyraźny określił kompetencje spółdzielni do wyboru, a spółdzielnia zastępuje sąd, to brak jest podstaw do przyjęcia, by zakres kognicji sądu nieprocesowego był szerszy niż spółdzielni. Ustawodawca w cytowanym przepisie nie czyni rozróżnienia między zakresem kognicji sądu nieprocesowego i spółdzielni, a wobec wyraźnego określenia kompetencji spółdzielni zbędne stało się określanie kognicji sądu.Dla przyjęcia prawidłowej wykładni omawianego przepisu rozstrzygające znaczenie ma właśnie określenie kompetencji spółdzielni i z tego zakresu należy wyprowadzać wniosek o zakresie kognicji sądu nieprocesowego. Skoro spółdzielnia dokonuje jedynie zastępczo tych czynności, jakich nie dokonał sąd, bo zgłaszający się z takim wnioskiem do sądu nie wystąpili, stwierdzić należy, że sąd nieprocesowy dokonuje wyboru spośród kilku uprawnionych.Dokonanie tego wyboru jest uzależnione od uprzedniego ustalenia, czy uczestnicy postępowania spełniają materialnoprawne przesłanki z § 1 lub 2 art. 221 pr. spółdz. Dlatego sąd nieprocesowy, chcąc dokonać wyboru jednej z osób uprawnionych, musi uprawnienia te ustalić. W przeciwnym razie mogłoby dojść do wyboru osoby, która w ogóle nie spełnia warunków z § 1 lub 2 art. 221 pr. spółdz., bo dokonanie wyboru na jej rzecz uzasadniałaby właśnie jej sytuacja rodzinna.Kognicja sądu nieprocesowego do badania, czy uczestnicy spełniają warunki z § 1 lub 2 art. 221 pr. spółdz., mieści się implicite w upoważnieniu do dokonania wyboru, jako konieczna przesłanka warunkująca możliwość rozstrzygnięcia o wyborze. Tak samo spółdzielnia dokonując wyboru musi uprzednio ustalić, czy zgłaszający się spełniają przesłanki z § 1 lub 2 art. 221 pr. spółdz.Przy takiej wykładni omawianego przepisu rozstrzyganie w postępowaniu nieprocesowym o wyborze dotyczy także sytuacji, gdy uprawnienia z § 1 lub 2 art. 221 pr. spółdz. są między uczestnikami postępowania sporne.Badanie przez sąd nieprocesowy uprawnień uczestników z § 1 lub 2 art. 221 pr. spółdz. nie jest równoznaczne z orzekaniem o prawach niemajątkowych, inny bowiem jest przedmiot rozpoznania. Przedmiotem tym jest wybór, a ustalenie uprawnień tylko konieczną przesłanką dokonania tego wyboru. Między przedmiotem rozpoznania a przesłankami nie można postawić znaku równości, nie są to pojęcia tożsame. Dlatego też badanie tych uprawnień, jako przesłanek dokonania wyboru, nie prowadzi do kolizji trybów postępowania.Rozszerzenie kognicji sądu nieprocesowego na rozstrzyganie o prawach niemajątkowych, a więc o członkostwie, zastrzeżonych dla procesu, byłoby innowacją nie znajdującą uzasadnienia w przepisach k.p.c. ani prawa spółdzielczego. Również ustawa z dnia 18 kwietnia 1985 r. o zmianie ustawy - kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 20, poz. 86) nie wprowadza w tym zakresie zmian, nie przekazuje bowiem spraw spornych między osobami, o jakich mowa w § 3 art. 221 pr. spółdz., a spółdzielnią do postępowania nieprocesowego. Równorzędność postępowania procesowego i nieprocesowego nie upoważnia do innego niż to przewidują przepisy k.p.c. kwalifikowania spraw do postępowania nieprocesowego.Do procesu o prawa niemajątkowe dochodzi wówczas, gdy spółdzielnia zakwestionuje uprawnienia z § 1 lub 2 art. 221 pr. spółdz., chociażby jednej ze zgłaszających się osób, a osoba ta wystąpi z powództwem z art. 221 § 1 lub 2 pr. spółdz.Nie można wykluczyć konieczności wezwania przez sąd nieprocesowy, na podstawie art. 510 § 2 k.p.c., innych jeszcze osób zainteresowanych - oczywiście jeśli nie upłynął jeszcze zakreślony w statucie termin do złożenia deklaracji członkowskiej i pisemnego wniosku o przydział lokalu. Po uprawomocnieniu się postanowienia sądu nieprocesowego osoba nie wybrana nie będzie mogła skutecznie skarżyć spółdzielni o przyjęcie w poczet członków i przydział lokalu. Prawomocne orzeczenie o wyborze osoby uprawnionej przesądza spełnienie przez nią przesłanek z § 1 lub 2 art. 221 pr. spółdz. i ponowne rozważanie tej kwestii w procesie nie byłoby możliwe bez uprzedniego wzruszenia orzeczenia nieprocesowego. Orzeczenie takie bowiem nie stanowi dowodu podlegającego ocenie w procesie o przyjęcie w poczet członków i przydział lokalu, lecz stanowi prejudycjalną przesłankę procesową. Spółdzielnia może odmówić osobie wybranej przez sąd nieprocesowy przyjęcia w poczet członków i przydziału lokalu tylko z innych przyczyn niż wymienione w § 1 lub 2 art. 221 pr. spółdz. i te inne przyczyny będą przedmiotem postępowania dowodowego w procesie wytoczonym przez tę osobę.Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że głównym celem leżącym u podstaw takiego rozwiązania legislacyjnego, jakie wprowadza § 3 art. 221 pr. spółdz., było zapobieżenie wytaczaniu procesów przeciwko spółdzielniom mieszkaniowym w sytuacji, gdy przesłanki materialnoprawne z § 1 lub 2 art. 221 pr. spółdz. - warunkujące powstanie roszczenia o przyjęcie w poczet członków i przydział lokalu - spełnia kilka osób, a chodzi tylko o ocenę, która z nich legitymuje się "lepszym" prawem.IV.Osobnym zagadnieniem jest brak skonkretyzowania w przepisie § 3 art. 221 pr. spółdz. kryteriów, jakimi powinien kierować się sąd nieprocesowy, ewentualnie spółdzielnia, przy dokonywaniu wyboru. Ponieważ w samym przepisie kryteriów takich brak, można twierdzić, że nie istnieją żadne wiążące kryteria pozwalające na dokonanie oceny, iż prawo jednej osoby uprawnionej jest prawem "lepszym" od praw innych osób. Na tle przepisu art. 145 ustawy o spółdzielniach i ich związkach tego zagadnienia dotyczyło orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 1978 r. II CR 17/78 (OSNCP 1979, z. 3, poz. 52), w którym Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że spółdzielnia nie korzysta z pełnej swobody przy dokonywaniu wyboru, jej decyzja w tym zakresie podlega kontroli sądowej. Nie sprecyzował jednak kryteriów, jakimi spółdzielnia powinna się kierować, stwierdził jedynie, że przed dokonaniem wyboru powinna się zapoznać ze stanowiskiem wszystkich znanych jej osób uprawnionych, co umożliwi prawidłowy wybór.Stosując wykładnię funkcjonalną przepisu art. 221 pr. spółdz. przyjąć należy, że wybór osoby uprawnionej na podstawie art. 221 § 3 pr. spółdz. powinien być dokonany z uwzględnieniem wszelkich okoliczności.Z tych przyczyn na przedstawione zagadnienie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.Z uwagi na zmianę stanu prawnego, wprowadzoną ustawą z dnia 18 kwietnia 1985 r. o zmianie ustawy - kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 20, poz. 86), podnieść należy, że pozostaje ona bez wpływu na treść udzielonej odpowiedzi. Zmiana przepisu art. 17 k.p.c. w rozważanej kwestii polega bowiem jedynie na tym, że sprawy o uchylenie uchwał organów spółdzielni, należące dotychczas do właściwości rzeczowej sądów wojewódzkich, zostały przekazane do właściwości sądów rejonowych, co nie oznacza, by roszczeń tych należało dochodzić w postępowaniu nieprocesowym.