II CR 17/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski. Sędziowie SN: J. Ignatowicz (sprawozdawca), K. Kołakowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Jadwigi M. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej w B. o uchylenie uchwały na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy z dnia 18 listopada 1978 r.zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Bydgoszczy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 18.X.1977 r. Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy oddalił powództwo Jadwigi M. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko-Własnościowej, w którym powódka żądała przyjęcia jej na członka i przyznania jej mieszkania typu lokatorskiego, pozostałego po śmierci syna. Sąd Wojewódzki dokonał następujących ustaleń faktycznych:W mieszkaniu, o które chodzi w sprawie, zamieszkiwał syn powódki, Jan M., wraz z żoną Reginą M. i dwojgiem dzieci. M. zawarli związek małżeński w roku 1966, a przydział mieszkania uzyskali w roku 1971. W grudniu 1974 r. Regina M. potajemnie przed mężem opuściła wraz z dziećmi wspólne mieszkanie i przeniosła się do innego mężczyzny, z którym ma dziecko, a który zamieszkuje w zupełnie innej miejscowości. Po opuszczeniu Jana M. przez żonę - także w grudniu 1974 r. - sprowadziła się do niego powódka i do chwili obecnej zamieszkuje w mieszkaniu pozostałym po zmarłym synu. Dnia 10 kwietnia 1976 r. syn powódki zginął w wypadku przy pracy. Przed tym wytoczył powództwo o rozwód; sprawa rozwodowa nie została do chwili jego śmierci zakończona, gdyż postępowanie zostało w celu pogodzenia się stron zawieszone. W dniu 9 listopada 1976 r. mieszkanie, o którym mowa, zostało przydzielone żonie zmarłego, a w dniu 28 listopada 1976 r. wniosek o jego przydzielenie złożyła powódka.Mając powyższe na uwadze, Sąd Wojewódzki uznał, że w mieszkaniu, które należało do małżonków, powinna zamieszkiwać żona wraz z dziećmi zmarłego, zwłaszcza że wiarogodne są jej twierdzenia, że zamierzała się z nim pogodzić. Powódka może natomiast wrócić do siostry, z którą do 1974 r. zamieszkiwała.Wymieniony na wstępie wyrok zaskarżyła powódka.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W sprawie niniejszej powódka dochodzi na podstawie art. 145 ustawy o spółdzielniach i ich związkach przyjęcia jej na członka i przydzielenia lokalu mieszkalnego pozostałego po zmarłym członku, z którym razem zamieszkiwała i który był dla niej osobą bliską. Sytuacja odbiega jednak od typowej o tyle, że żądanie swe powódka postawiła po przydzieleniu przez pozwaną Spółdzielnię spornego mieszkania innej osobie na podstawie tegoż art. 145.W tych warunkach przydzielenie powódce mieszkania, o które chodzi w sprawie, może nastąpić tylko o tyle, o ile ten pierwszy przydział zostanie podważony. Prowadzenie przeto procesu tylko przeciwko Spółdzielni mija się z celem, wyrok bowiem, jaki w takiej sprawie może zapaść, nie może być skuteczny względem osoby, która uzyskała już przydział. Dlatego powództwo powinno być wytoczone także przeciwko żonie zmarłego. Związek zainteresowania Spółdzielni i Reginy M. jest tak ścisły, że udział tej ostatniej należy uznać w sprawie za konieczny. Udział jej w sprawie w charakterze interwenientki ubocznej nie jest wystarczający.Wbrew stanowisku reprezentowanemu przez pozwaną Spółdzielnię sam fakt wydania przydziału spornego mieszkania na rzecz Reginy M. nie przesądza zagadnienia w tym kierunku, że przydzielenie tego mieszkania powódce nie wchodzi już w rachubę. Pierwszy przydział bowiem może być dotknięty jedną z wadliwości, z wystąpieniem których prawo cywilne łączy określone sankcje (nieistnienie, nieważność bezwzględna, nieważność względna, bezskuteczność względem powódki). Rzeczą Sądu I instancji będzie ocena, czy jedna z takich sankcji nie powinna spowodować cofnięcia tego przydziału. Będzie to wymagało bardziej dokładnego postępowania dowodowego i - przede wszystkim - bardziej wnikliwej oceny materiału dowodowego.Na podstawie już dotychczasowego postępowania dowodowego należy zwrócić uwagę na nielojalność Reginy M., która składając wniosek o przydzielenie jej mieszkania pozostałego po śmierci jej męża powinna była wskazać, że oprócz niej istnieje jeszcze druga osoba, tj. matka zmarłego, której przysługuje pierwszeństwo przydziału na podstawie art. 145 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, tak aby spółdzielnia mogła dokonać oceny, której z dwu uprawnionych kobiet należy przydzielić mieszkanie. Nieprawidłowe było także postępowanie Spółdzielni, która dokonując przydziału nie zainteresowała się innymi osobami uprawnionymi z tego artykułu i nie powiadomiła powódki o złożonym wniosku przez interwenientkę uboczną, aby powódka mogła przedstawić swoje racje. Dopiero na podstawie takiego materiału Spółdzielnia mogłaby dokonać prawidłowego wyboru.Jak można sądzić, stało się tak dlatego, że organy spółdzielni sądziły, iż interwenientka uboczna, jako żona zmarłego, mająca ponadto dzieci, ma bezwzględne pierwszeństwo przed jego matką. Jednakże w okolicznościach sprawy takie bezwzględne jej pierwszeństwo nie występuje. Przysługiwałoby jej ono niewątpliwie wtedy, gdyby wraz z mężem i dziećmi zamieszkiwała w mieszkaniu, o które chodzi w sprawie, na pierwszym bowiem miejscu należałoby wówczas postawić interes założonej przez małżonków M. rodziny. Jednakże interwenientka uboczna z mieszkania tego dawno już - i to w drastycznych i nie najlepiej o niej świadczących okolicznościach - się wyprowadziła i zamieszkała w innym mieście. W sprawie więc występuje sytuacja szczególna, polegająca na konkurencji uprawnień określonych w art. 145 ustawy o spółdzielniach i ich związkach zamieszkującej ze zmarłym matki i nie zamieszkującej z nim żony, której przysługuje także pierwszeństwo dlatego, że spółdzielcze prawo do lokalu należało do majątku wspólnego.Oczywiście także nie zamieszkująca wraz z mężem w chwili jego śmierci żona może skorzystać z pierwszeństwa, o którym mowa. Jednakże konieczną przesłanką realizacji w takich okolicznościach tego uprawnienia jest to, aby żona miała zamieszkanie w mieszkaniu, w jakim mieszkał jej zmarły mąż, z tym że okoliczności sprawy muszą ten jej zamiar - jako realny i rzeczywisty - potwierdzać. Zapewne pozwana Spółdzielnia przyjęła za prawdziwe twierdzenie interwenientki ubocznej, że pragnie zamieszkać w mieszkaniu pozostałym po mężu, a Sąd Wojewódzki uznał nawet tę okoliczność za udowodnioną. Ta jednak ocena - jak to trafnie zarzuca rewizja - nasuwa daleko idące zastrzeżenia. Interwenientka uboczna związała się od dawna z innym mężczyzną, dla którego porzuciła w dramatycznych okolicznościach męża, ma z tym mężczyzną dziecko i od lat u niego w innej miejscowości zamieszkuje. W świetle tych faktów prawdopodobieństwo, że tego mężczyznę porzuci, tylko po to, aby powrócić do mieszkania mężowskiego, jest raczej niewielkie. W każdym razie Sąd I instancji, dokonując odmiennej oceny, faktów tych nie rozważył i nie wyjaśnił, dlaczego mimo takiej ich wymowy przyjął, że powódka postąpi odmiennie. Wszystkie szczegółowe zarzuty rewizji, wskazujące na niezupełność lub nieprawidłowość oceny materiału dowodowego, uznać przeto należy za trafne. Do tego dochodzi istotna, podniesiona w piśmie procesowym powódki z dnia 30 stycznia 1978 r. okoliczność, że Regina M. po wyroku Sądu I instancji wymeldowała swe dzieci ze szkoły w Bydgoszczy i przeniosła z powrotem do szkoły miejsca zamieszkania mężczyzny, z którym pozostaje w konkubinacie, co zresztą stwierdza załączone zaświadczenie szkoły. Może to wskazywać, że zameldowanie dzieci w Bydgoszczy było pociągnięciem ad usum processus.Dokonując przydziału dla jednej z osób, którym przysługuje pierwszeństwo z art. 145 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, Spółdzielnia powinna te wszystkie okoliczności mieć na uwadze, a Sąd powinien ocenić, czy wybór dokonany przez Spółdzielnię jest prawidłowy. Wprawdzie przepis ten stanowi, że gdy zgłasza się kilku uprawnionych, wybór należy do Spółdzielni, ale tego niezbyt fortunnego zwrotu nie należy rozumieć w ten sposób, że pozostawia on w tym zakresie pełną swobodę Spółdzielni, a sąd pozbawia możności kontroli. Przepis art. 145 normuje uprawnienia cywilnoprawne, których realizacja z ich istoty nie może być pozostawiona dowolnej ocenie jednej ze stron, a w razie sporu podlegają one ochronie w drodze sądowej.Wypada dodać, że dokonanie w takim wypadku, jak występujący w sprawie niniejszej, prawidłowego wyboru ma zasadnicze znaczenie zarówno dla ochrony słusznych interesów osób zgłaszających się, jak i z uwagi na potrzebę właściwej realizacji zadań Spółdzielni. Wadliwy bowiem wybór mógłby z jednej strony pozbawić powódkę przysługującego jej prawa do mieszkania, z drugiej umożliwić interwenientce ubocznej (gdyby okazało się, że nie ma ona zamiaru zamieszkać w mieszkaniu, o które chodzi w sprawie) niewłaściwe zadysponowanie mieszkaniem. Gdyby nie miała ona zamiaru do niego się przenieść, pozostałaby dla niej tylko możliwość (po ewentualnym stworzeniu pozorów zamieszkania) przekształcenia lokatorskiego prawa na własnościowe w celu sprzedaży tego nowego prawa. Rzecz oczywista, że byłoby to sprzeczne z założeniami, jakie leżały u podłoża organizacji spółdzielni lokatorsko-własnościowych.Należy też zauważyć, że wysunięty w zaskarżonym wyroku argument, iż powódka może się przenieść z powrotem do swej siostry (u której poprzednio mieszkała w wynajętym wspólnym pokoju), nie może być uznany za prawidłowy. Jeżeli bowiem powódce przysługuje pierwszeństwo przydzielenia mieszkania, w którym od przeszło trzech lat zamieszkuje (a co Sąd I instancji ma ponownie wyjaśnić), to nie można prawa tego jej pozbawić z zaleceniem, aby pogorszyła swe warunki mieszkaniowe.Podobnie nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy podniesiona w piśmie interwenientki ubocznej z dnia 15.II.1978 r. okoliczność, że wkład odziedziczyła ona i jej dzieci. Jeżeli tak jest istotnie, a ostatecznie sporne mieszkanie zostałoby przydzielone powódce, to wkład Spółdzielnia wypłaciłaby spadkobiercom, natomiast powódka musiałaby wpłacić wkład nowy.Z powyższych zasad należało z mocy art. 388 k.p.c. orzec jak w sentencji.