III UZP 27/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: B. Błachowska, J. Myślicki (współsprawozdawca), F. Rusek (sprawozdawca), Z. Stypułkowska, A. Szczurzewski, S. Szymańska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, I. Kaszczyszyn, po rozpoznaniu wniosku Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 18 ust. 3 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy czas pracy radcy prawnego, zatrudnionego w więcej niż w jednym zakładzie pracy, w wymiarze nie przekraczającym półtora etatu jest czasem pracy obowiązującym w tym zawodzie?"powziął następującą uchwałę i postanowił nadać jej moc zasady prawnej:Obowiązujący czas pracy radcy prawnego w rozumieniu art. 17 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) stanowi zatrudnienie w tym zawodzie na pełnym etacie w jednym lub w kilku zakładach pracy.Zatrudnienie radcy prawnego w więcej niż jednym zakładzie pracy, ponad jeden etat, jest dodatkowym zatrudnieniem.Uzasadnienie faktyczneI. Czas pracy pracownika jest jednym z najistotniejszych elementów treści stosunku pracy.Konstytucja PRL (art. 69 ust. 2) stanowi generalną zasadę kształtowania czasu pracy. W ramach tej zasady kodeks pracy określa normy czasu pracy zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy, to jest zatrudnienia na jednym etacie.Rozwój historyczny w zakresie kształtowania wymiaru czasu pracy oraz określone w uregulowaniach prawnych podstawowe normy czasu pracy, a także możliwość dalszego ich skracania są ogólną zasadą prawa pracy PRL. Zgodnie z obowiązującym stanem prawnym także podstawowy wymiar czasu pracy radcy prawnego - to czas przewidziany dla jednego etatu.II. Ustawa o radcach prawnych z dnia 6 lipca 1982 r. (Dz.U. Nr 19, poz. 145) w zakresie podstawowego wymiaru czasu pracy radcy prawnego żadnych zmian nie wprowadza. Zawiera natomiast uregulowania dostosowane do charakteru zatrudnienia i potrzeb określonych zakładów pracy w zakresie obsługi prawnej. Znajduje to m.in. wyraz w art. 17 i 21 ustawy o radcach prawnych.Zgodnie z treścią art. 17 radca prawny powinien być w zasadzie zatrudniony na pełnym etacie w jednej jednostce organizacyjnej. Natomiast zatrudnienie jednoczesne w łącznym wymiarze półtora etatu może mieć miejsce tylko w więcej niż jednej jednostce organizacyjnej. W wymiarze półtora etatu radca prawny nie może być zatrudniony w jednym zakładzie pracy, gdyż wymiar ten przekracza podstawowy wymiar czasu pracy jednego etatu. Półtora etatu więc jest wymiarem czasu obejmującym wymiar czasu pracy jednego etatu i wymiar dodatkowego zatrudnienia w 1/2 etatu. Podstawowe znaczenie wymienionego unormowania - to zakreślenie górnego pułapu czasu zatrudnienia radcy prawnego do półtora etatu. Z istoty tego określenia wynika, że granica górnego pułapu obejmuje wyłącznie czas dodatkowego zatrudnienia radcy prawnego i ogranicza ten czas do 1/2 etatu. Omawiane ograniczenie zdaje się zmierzać do zapewnienia na tej drodze właściwego poziomu i sprawności obsługi prawnej, zwłaszcza przy możliwości zatrudnienia w wielu zakładach pracy w częściach niskiego wymiaru zatrudnienia.Artykuł 21 ust. 1 ustawy o radcach prawnych stanowi, że "do radcy prawnego nie mają zastosowania przepisy dotyczące potrzeby uzyskiwania zezwolenia zakładu pracy na podjęcie równoczesnego zatrudnienia w innym zakładzie pracy...". Przepis ten odwołuje się do innych przepisów w tym przedmiocie obowiązujących. Obowiązujące zaś przepisy nie wymagają od pracownika - zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy - uzyskiwania zgody zakładu pracy na zatrudnienie w innym zakładzie pracy, jeśli łączny wymiar czasu pracy nie przekracza jednego etatu. Zatrudnienie łączne w ramach jednego etatu nie jest bowiem dodatkowym zatrudnieniem. Artykuł 21 zatem nie zajmuje się zatrudnieniem radcy prawnego nawet w kilku zakładach pracy w ramach jednego etatu, lecz dotyczy tylko dodatkowego zatrudnienia radcy prawnego. Jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 101 k.p., zgodnie z którym zatrudniony (w jednym lub w kilku zakładach pracy) w pełnym wymiarze czasu pracy nie może podejmować dodatkowego zatrudnienia bez zgody zakładu pracy, jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej. Oznacza to, że zatrudnienie radcy prawnego ponad pełny wymiar czasu pracy na jednym etacie jest zatrudnieniem dodatkowym. Artykuł 21 ust. 1 ustawy o radcach prawnych nie narusza i nie podważa w niczym samej zasady dodatkowego zatrudnienia radcy prawnego, istota tego przepisu polega wyłącznie na tym, że na jego podstawie radca prawny jest zwolniony od obowiązku uzyskiwania zgody na dodatkowe zatrudnienie.Uregulowanie to jednak nie ma zastosowania do radców prawnych zatrudnionych w organach administracji państwowej (art. 21 ust. 2). Radcowie ci mogą podjąć dodatkowe zatrudnienie jedynie po uzyskaniu zgody macierzystego zakładu pracy.Z powyższego wynika, że unormowania art. 17 i 21 nie wprowadziły żadnych zmian co do podstawowej normy czasu pracy radcy prawnego na jednym pełnym etacie, jak również co do samej zasady, że zatrudnienie radcy prawnego ponad podstawowy wymiar czasu pracy na jednym etacie jest dodatkowym zatrudnieniem.III. Także w zakresie podstawowego wymiaru czasu pracy na jednym etacie i czasu pracy dodatkowego zatrudnienia radcy prawnego ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267) żadnych zmian nie wprowadza.Jest to zgodne z obowiązującym porządkiem prawnym (systemem prawnym). Ustalenie bowiem norm czasu pracy należy do prawa pracy, a nie do prawa ubezpieczeniowego.Prawo ubezpieczeniowe natomiast we własnym zakresie stanowi o znaczeniu wymiaru czasu pracy zatrudnienia dla świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Od wymiaru bowiem czasu pracy zatrudnienia - w jednym lub w kilku zakładach pracy - zależy prawo do określonych przez ustawę o z.e.p. świadczeń oraz ich wysokości. W obowiązującym stanie prawnym unormowania prawa ubezpieczeniowego w tym zakresie nie są oderwane od prawa pracy, przeciwnie, występuje tu synchronizacja i ujednolicenie rozwiązań, niezależnie od werbalnej różnicy określeń tych samych pojęć.Artykuł 17 ustawy o z.e.p. normuje obliczanie podstawy wymiaru świadczeń. Przepis ten wprowadza odmienny sposób obliczania podstawy wymiaru świadczeń z tytułu zatrudnienia w wymiarze czasu pracy nie przekraczającym obowiązującego w danym zawodzie od sposobu obliczania podstawy wymiaru z tytułu zatrudnienia dodatkowego. Wyraża jednak zasadę, że nie każde zatrudnienie poza jednym zakładem pracy jest dodatkowym zatrudnieniem.Rozstrzygające więc znaczenie ma określenie, jaki konkretnie wymiar czasu zatrudnienia przyjmuje art. 17 o z.e.p. za wymiar czasu pracy obowiązujący w danym zawodzie, skoro od tego określenia uzależnione jest ustalenie, czy zatrudnienie jest wykonywane w ramach obowiązującego czasu pracy w danym zawodzie, czy też z przekroczeniem tego wymiaru, a więc jest dodatkowym zatrudnieniem.Ustawa o z.e.p. w art. 11 ust. 1 pkt 1 i w art. 12 ust. 1 określa, że przy ustalaniu prawa do świadczeń "nie uwzględnia się okresów zatrudnienia wykonywanego w wymiarze czasu pracy niższym niż połowa wymiaru obowiązującego pracownika w danym zawodzie".Przez ustawowe określenie "dany zawód" należy rozumieć wszystkie rodzaje zatrudnienia; ustawa o z.e.p. bowiem nie przewiduje żadnych wyjątków ani odmiennych unormowań co do konkretnych zawodów lub rodzajów zatrudnienia.Takie same uregulowania zawarte były w art. 8 i 9 ustawy o p.z.e. z 1968 r.W praktyce stosowania przepisów obu ustaw i w orzecznictwie sądowym jednolicie przyjmowano i przyjmuje się, że zatrudnienie w połowie wymiaru czasu obowiązującego w danym zawodzie - to zatrudnienie na 1/2 etatu każdego pracownika bez względu na zawód lub rodzaj zatrudnienia. Wątpliwości na tym tle nie występowały i nie występują.Zawarte zaś w art. 11, 12 oraz 17 ustawy o z.e.p. określenie "wymiar czasu pracy obowiązujący w danym zawodzie" wskazuje na stosowanie jednolitej terminologii oraz na jednolite rozumienie przez ustawę tego określenia.Stąd też wykładnia tego określenia powinna być jednolita, zwłaszcza wobec braku podstaw i uzasadnienia do jej różnicowania.Obowiązujący zatem czas pracy radcy prawnego w rozumieniu art. 17 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o z.e.p. stanowi zatrudnienie w tym zawodzie na pełnym etacie w jednym lub w kilku zakładach pracy.Zatrudnienie radcy prawnego w więcej niż w jednym zakładzie pracy, ponad jeden etat, jest dodatkowym zatrudnieniem. Konsekwencją przyjętej wykładni jest również wniosek, że art. 17 ustawy o z.e.p. jednolicie normuje obliczanie podstawy wymiaru świadczeń w stosunku do ogółu pracowników.Każde wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia ponad jeden etat w jednym (ust. 1 stosuje się z uwzględnieniem ust. 2 i ust. 3 art. 17) lub w kilku zakładach pracy, a więc każde wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia dodatkowego uwzględnia się tylko w zakresie i na zasadach określonych w ust. 2 pkt 2 i ust. 3 art. 17 ustawy o z.e.p.Natomiast stosownie do przepisu art. 2 pkt 1 art. 17 ustawy o z.e.p. do obliczania podstawy wymiaru świadczeń przyjmuje się łączne wynagrodzenie z kilku zakładów pracy - bez ograniczeń dotyczących wynagrodzenia z dodatkowego zatrudnienia (ust. 2 pkt 2 i ust. 3 art. 17) - jeżeli łączny wymiar czasu pracy w kilku zakładach pracy nie przekracza wymiaru czasu pracy jednego etatu. Zasada ta ma zastosowanie wówczas, kiedy zatrudnienie w każdym z zakładów pracy jest w wymiarze czasu pracy niższym niż pełny etat, ale łączny wymiar czasu pracy nie przekracza wymiaru jednego etatu (np. zatrudnienie radcy prawnego w dwóch zakładach pracy po 1/2 etatu).Z powyższych rozważań wynika, że brak jest podstaw prawnych i racji społecznych do wyodrębnienia radców prawnych z ogółu zatrudnionych i innego ich usytuowania prawnego w zakresie ustalania prawa do świadczeń i obliczania podstawy ich wymiaru z tytułu zatrudnienia na pełnym etacie i z tytułu dodatkowego zatrudnienia.Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.