III UZP 35/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Wasilewski. Sędziowie SN: A. Filcek, J. Myślicki (sprawozdawca), W. Myga, M. Rafacz-Krzyżanowska, S. Szymańska, A. Szczurzewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, w sprawie z wniosku Gertrudy S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w O. o rentę inwalidzką lub emeryturę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 30 lipca 1985 r.:"Czy przekazanie przez rolnika gospodarstwa rolnego następcy w drodze umowy darowizny zawartej w formie aktu notarialnego, w celu uzyskania w zamian emerytury, spełnia warunek, o którym mowa w art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 268)?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:Przekazanie przez rolnika gospodarstwa rolnego następcy w drodze umowy darowizny zawartej w formie aktu notarialnego spełnia warunek z art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268), jeżeli zgodnym zamiarem i celem stron było przekazanie gospodarstwa rolnego w zamian za rentę lub emeryturę.Uzasadnienie faktyczneI.Pytanie prawne sformułowane zostało na tle stanu faktycznego zaistniałego w 1983 r., tj. w czasie obowiązywania ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 268).Uzasadnienie postanowienia o przekazaniu składowi powiększonemu pytania prawnego wskazuje, że przy rozważaniu poglądu, iż umowa darowizny odpowiada warunkowi określonemu w przepisie powołanym w przedstawionym pytaniu prawnym, nasunęły się w praktyce sądowej wątpliwości, czy taki pogląd nie pozostaje w sprzeczności z orzecznictwem Sądu Najwyższego ukształtowanym w dobie obowiązywania poprzedniej ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140). Wątpliwości te są uzasadnione, gdyż w okresie obowiązywania obu wymienionych ustaw zasadniczej zmianie uległa forma umów o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy, natomiast ich szczególny charakter pozostał nie zmieniony.Przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w podjętej podczas obowiązywania ustawy z dnia 27 października 1977 r. uchwale z dnia 16 lipca 1980 r. III CZP 44/80 (OSNCP 1981, z. 2-3, poz. 24) było zagadnienie, czy przekazanie gospodarstwa rolnego następcy w trybie art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. jest umową darowizny (art. 888 § 1 k.c.), a jeśli tak, to czy można ją odwołać z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego względem darczyńcy. Udzielając odpowiedzi, że przekazanie gospodarstwa rolnego następcy w trybie cytowanej ustawy nie może być odwołane na podstawie przepisów art. 898-900 k.c. z powodu rażącej niewdzięczności, Sąd Najwyższy podkreślił, iż ustawa z dnia 27 października 1977 r. takiej możliwości nie przewiduje. Wspólną cechą umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy, unormowanej przepisami tej ustawy i umowy darowizny jest nieodpłatność świadczenia. Różnica natomiast między tymi umowami wyraża się w tym, że przyczyną prawną darowizny jest wola darczyńcy bezpłatnego przysporzenia obdarowanemu kosztem swojego majątku określonej korzyści majątkowej. Umowa zaś nieodpłatnego przekazania gospodarstwa rolnego następcy ma na celu zapewnienie rolnikowi zaopatrzenia na starość lub na wypadek inwalidztwa. Nie jest przewidziana możliwość odwołania przez rolnika przekazania gospodarstwa z powodu niewdzięczności.W innej uchwale, z dnia 17 września 1980 r. (II UZP 20/80 - OSNCP 1981, z. 2-3, poz. 27) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że przekazanie gospodarstwa rolnego następcy w drodze notarialnej darowizny nie uprawnia rolnika do świadczeń emerytalno-rentowych nie tylko z powodu niezachowania przewidzianej art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. formy, lecz także z powodu zawarcia umowy rodzajowo odmiennej od przewidzianej w przepisach tej ustawy.O ile istniejące na tle dawnej ustawy rozbieżności między przepisami a praktyką co do formy przekazania gospodarstwa rolnego następcy zostały usunięte przez wprowadzenie w nowej ustawie notarialnej formy przekazania, o tyle istnieją nadal wątpliwości sformułowane w przedstawionym pytaniu prawnym.II.Umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy w zamian za emeryturę lub rentę ma charakter cywilnoprawny, lecz uregulowana została szczególnym aktem prawnym, jedynie więc w sprawach ustawą (z dnia 14 grudnia 1982 r.) nie przewidzianych do umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy mogą być stosowane ogólne przepisy kodeksu cywilnego, np. dotyczące: zdolności do czynności prawnej (art. 11 i nast.), tłumaczenia umów (art. 65 § 2), wad oświadczenia woli i nieważności czynności prawnej (art. 58, 82, 83), skutków niezachowania formy czynności prawnej (art. 73 § 2) i uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli (art. 84-88).Rozbieżności powstały nie tylko między ustawą a praktyką co do formy przekazywania gospodarstwa rolnego lub co do właściwości rzeczowej organu uprawnionego do zawierania umów, lecz rozbieżności powstają także na tle błędnej oceny ze strony zainteresowanych charakteru i nazwy umów, których efektem mają być uprawnienia do świadczeń z ubezpieczenia społecznego.Intencją ustawodawcy wynikającą z ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. jest przekazanie gospodarstwa rolnego następcy, który ma zapewnić kontynuację procesu efektywnego gospodarowania, w zamian za objęcie przekazującego świadczeniem z ubezpieczenia społecznego głównie w postaci emerytury lub renty inwalidzkiej (rodzinnej), a ponadto zapewnienia mu prawa do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich, użytkowania działki gruntu rolnego itd. Przekazane zaś gospodarstwo rolne musi stanowić zorganizowaną całość gospodarczą, obejmującą grunty rolne i leśne wraz z budynkami, urządzeniami i inwentarzem oraz prawa i obowiązki związane z prowadzeniem gospodarstwa, a jego powierzchnia nie może być niższa niż 0,5 ha. Przewidziane jest również ograniczenie w zbyciu przejętego gospodarstwa. Następcami zaś rolnika mogą być tylko: zstępni, małżonkowie zstępnych, przysposobieni, małżonkowie przysposobionych, rodzeństwo, małżonkowie zstępnych rodzeństwa oraz pasierbowie i wychowankowie rolnika, a z braku takich następców - może nim być współwłaściciel gospodarstwa rolnego lub jego małżonek. Niezależnie od tego następca rolnika nie może przekroczyć 55 lat życia oraz nie może być inwalidą I, II lub III grupy inwalidów, gdy jest całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym.Natomiast kodeks cywilny nie określa tak ściśle osoby fizycznej, na rzecz której darczyńca może przenieść własność gospodarstwa rolnego, choć czynność ta również podlega pewnym ograniczeniom, obdarowany bowiem musi spełniać warunki związane z posiadaniem kwalifikacji rolnika (art. 160 § 1 k.c.), a nieruchomość rolna powinna odpowiadać wymaganiom określonym w rozporządzeniu Rady Ministrów wydanym na podstawie § 3 art. 160 k.c., jednakże z uwagi na odmienny charakter i wynikający z ustawy cel realizowania obu omawianych umów wymagania te nie muszą być identyczne.Darczyńca może odwołać darowiznę nawet wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności (art. 898 § 1 k.c.). Darczyńca obowiązany jest również do naprawienia szkody w sytuacji przewidzianej art. 891 § 1 i art. 892 k.c. Może też włożyć na obdarowanego obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania (art. 893 k.c.) itd. Takich sytuacji prawnych umowa o przekazanie następcy gospodarstwa rolnego w trybie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. nie przewiduje.Umowa darowizny więc wywołuje tylko te skutki prawne, które są przewidziane w kodeksie cywilnym, i nie stanowi podstawy do nabycia przez rolnika uprawnień zawartych w powołanej ustawie.Mogą jednak w praktyce zdarzyć się przypadki, że osoba z obowiązującymi systemami prawa nie obeznana ani też w sposób właściwy w przedmiocie skutków swego oświadczenia woli nie pouczona przenosi gospodarstwo rolne na rzecz następcy z zamiarem uzyskania prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, zawierając w formie - ustawowo wymaganego - aktu notarialnego umowę, której nadaje się nazwę "umowa darowizny".Według mającego zastosowanie w niniejszym przypadku art. 65 § 2 k.c. w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu. W treści tego przepisu zawarte są dwie przesłanki wskazujące kierunek oceny okoliczności faktycznych. Są nimi: "zgodny zamiar stron" i "cel umowy". Pierwsza przesłanka odnosi się do intencji, w jakiej układające się strony zawierają umowę. Druga natomiast ma istotne znaczenie dla samej wykładni treści umowy, zezwala bowiem na pominięcie jej dosłownego brzmienia, lecz jednocześnie zobowiązuje do kontroli celu umowy, który powinien odpowiadać jej społeczno-gospodarczemu przeznaczeniu i zasadom współżycia społecznego (art. 354 § 1 k.c.). W sytuacji będącej przedmiotem pytania prawnego cel ten określony został ustawą z dnia 14 grudnia 1982 r. Kierując się dyspozycją przepisu art. 65 § 2 k.c., należy przyjąć, że w razie stwierdzenia zgodnego zamiaru stron przekazania gospodarstwa rolnego w zamian za świadczenia emerytalno-rentowe zawarta przez strony pozostające pod wpływem błędu co do charakteru i nazwy umowy, w formie aktu notarialnego, umowa darowizny bez obciążeń na rzecz przekazującego rolnika wykraczających poza przewidziane ustawą z dnia 14 grudnia 1982 r. granice stanowi w istocie umowę o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy. Dlatego taki rolnik spełnia warunek nieodpłatnego przekazania gospodarstwa rolnego następcy, przewidziany art. 15 ust. 1 pkt 4 tej ustawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 1984 r. II UR 21/84, uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 1985 r. III UZP 4/85).Dla uzyskania jednak przez rolnika prawa do świadczeń emerytalno-rentowych niezbędne jest spełnienie wszystkich ustawowo przewidzianych warunków. Prawo do emerytury powstaje, gdy rolnik odpowiada łącznie wszystkim warunkom wymienionym w art. 15 ust. 1 ustawy, a do renty inwalidzkiej - gdy łącznie spełnia warunki przewidziane w art. 16 ust. 1 ustawy. Jednym z nich jest obowiązek wytwarzania w prowadzonym gospodarstwie rolnym i sprzedawanie jednostkom gospodarki uspołecznionej, w ustalonym okresie, produktów rolnych odpowiadających wymaganiom określonym w tych przepisach. Fakt, że rolnik w ciągu szeregu lat spełniał tę powinność łącznie z opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne, stanowi okoliczność prowadzącą do wniosku, iż intencją oraz celem poczynań rolnika było uzyskanie prawa do świadczeń emerytalno-rentowych.Kierując się powyższymi względami należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji. Konsekwencją przejęcia zgodnie z wolą stron, że mimo nazwania umowy darowizną stanowi ona w istocie umowę przekazania następcy gospodarstwa rolnego w celu uzyskania emerytury lub renty, jest, iż do tej umowy nie można stosować przepisów dotyczących darowizny, w szczególności jej odwołania.