III UZP 4/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Filcek (sprawozdawca). Sędziowie SN: S. Perestaj, Z. Stypułkowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, J. Szewczyka, w sprawie z wniosku Zofii K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w G. o emeryturę w zamian za przekazane gospodarstwo rolne po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni postanowieniem z dnia 19 grudnia 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy przekazanie gospodarstwa rolnego następcy w drodze umowy darowizny zawartej w formie aktu notarialnego w okresie od dnia 1 stycznia 1978 r. do dnia 31 grudnia 1982 r. stanowi nieodpłatne przekazanie gospodarstwa rolnego uprawniające do emerytury lub renty inwalidzkiej w rozumieniu art. 70 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268)?"powziął następującą uchwałę:Przekazanie gospodarstwa rolnego następcy w drodze umowy darowizny zawartej w formie aktu notarialnego w okresie od dnia 1 stycznia 1978 r. do dnia 31 grudnia 1982 r. i nie zawierającej obciążeń wykraczających poza wynikające z przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) stanowi nieodpłatne przekazanie gospodarstwa rolnego uprawniające do emerytury lub renty inwalidzkiej w rozumieniu art. 70 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268), jeżeli zostały spełnione pozostałe wymagania przewidziane w wymienionej na wstępie ustawie z dnia 27 października 1977 r. Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 5 marca 1984 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w G. odmówił wnioskodawczyni Zofii K. przyznania emerytury z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego następcy, ponieważ gospodarstwo to zostało przekazane umową darowizny zawartą w formie aktu notarialnego, a nie umową o przekazanie gospodarstwa rolnego.Decyzja ta została zatwierdzona orzeczeniem Rady Nadzorczej z dnia 5 lipca 1984 r., która uznała, że jest ona prawidłowa z tych samych względów.W odwołaniu od orzeczenia Rady Nadzorczej wnioskodawczyni powołała się na treść art. 70 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268), który pozwala na przyznanie świadczeń rolnikom, którzy w okresie od dnia 2 stycznia 1978 r. do dnia 31 grudnia 1982 r. przekazali nieodpłatnie gospodarstwa rolne następcom w drodze aktu notarialnego i spełniają pozostałe warunki do uzyskania tych świadczeń, wobec czego sytuacja jej mieści się w dyspozycji powołanego przepisu. Bezspornym bowiem jest w sprawie, że własność gospodarstwa rolnego prowadzonego przez wnioskodawczynię została przeniesiona umową darowizny z dnia 18 maja 1982 r. sporządzoną w formie aktu notarialnego na syna Janusza K. z ustanowieniem na rzecz wnioskodawczyni służebności mieszkania z prawem korzystania z części wspólnych budynków.Rozpoznając odwołanie wnioskodawczyni Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone w sentencji budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne.W uzasadnieniu postanowienia w powyższym przedmiocie Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych podkreślił, że nie ma wątpliwości co do nieodpłatnego charakteru przeniesienia własności gospodarstwa rolnego przez wnioskodawczynię na rzecz jej syna Janusza K. Natomiast wątpliwość sprowadza się do tego, czy powołany w pytaniu prawnym art. 70 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. dotyczy każdego nieodpłatnego przekazania następcom gospodarstwa rolnego w formie aktu notarialnego, w tym także notarialnej darowizny, czy też chodzi wyłącznie o zawarcie umowy o przekazanie gospodarstwa następcy w rozumieniu art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) w formie notarialnej, zamiast w formie pisemnej przez naczelnika gminy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Treść wymagającego wykładni pierwszego zdania art. 70 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin ma następujące brzmienie: "Osobom, które po dniu 1 stycznia 1978 r. przekazały nieodpłatnie gospodarstwa rolne następcom w drodze umowy zawartej w formie aktu notarialnego, przysługuje emerytura lub renta inwalidzka w myśl przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin".Zwrócić należy uwagę, że pod rządem powołanej z nazwy w tym przepisie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin w wypadku przeniesienia własności gospodarstwa rolnego na rzecz następcy w drodze notarialnej darowizny nie przysługiwało prawo do emerytury lub renty nie tylko z powodu niezachowania przewidzianej w art. 52 ust. 1 tej ustawy pisemnej formy umowy sporządzonej przez naczelnika gminy, lecz także - jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 17 września 1980 r. II UZP 20/80 (OSNCP 1981, z. 2-3, poz. 27) - z powodu zawarcia umowy rodzajowo odmiennej od przewidzianej w przepisach wymienionej ustawy umowy nieodpłatnego przekazania gospodarstwa rolnego następcy. Główna różnica między tymi umowami polega na tym, że darowizna może być w określonych warunkach odwołana przez darczyńcę (art. 896 i 898 k.c.), natomiast umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy jest nieodwoływalna.W praktyce zdarzały się spowodowane długoletnim przyzwyczajeniem oraz brakiem dostatecznej znajomości przepisów, a także trudnościami w ich interpretacji, wypadki nieprzestrzegania zarówno obowiązującej formy przekazania gospodarstwa następcy, jak i błędnego określania rodzaju zawieranej umowy mianem darowizny. Tej ostatniej praktyce sprzyjała okoliczność uznawania w piśmiennictwie prawniczym przez niektórych autorów przekazania gospodarstwa rolnego następcy za - w istocie - umowę darowizny.Na konieczność dostosowania praktyki notarialnej do wymagań ustawy z dnia 27 października 1978 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin zwróciło uwagę Ministerstwo Sprawiedliwości w piśmie z dnia 16 czerwca 1978 r., w którym wyjaśniono, że gdy celem przekazującego gospodarstwo rolne następcy jest ubieganie się o emeryturę lub rentę, nie należy sporządzać notarialnej umowy darowizny, gdyż jednym z warunków uzyskania tych świadczeń jest nieodpłatne przekazanie gospodarstwa rolnego następcy w formie umowy pisemnej, sporządzonej przez terenowy organ administracji państwowej stopnia podstawowego.W ślad za powyższym pismem Centrala Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w punkcie 47 wyjaśnień nr 2 z dnia 6 września 1978 r. SRM-071-67/78 mimo braku formalnej podstawy prawnej uznała, że notarialne przekazanie gospodarstwa rolnego następcy dokonane przed dniem otrzymania tego pisma przez notariusza uprawnia przekazującego gospodarstwo rolne do emerytury lub renty, jeżeli spełnia on pozostałe wymagania określone w ustawie z dnia 27 października 1978 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin.Sporadyczne jednak wypadki przekazywania gospodarstwa rolnego następcy w formie notarialnej bądź w drodze notarialnej umowy darowizny występowały nadal w praktyce, o czym świadczą spory na tym tle docierające do okręgowych sądów pracy i ubezpieczeń społecznych.Nowe unormowanie zawarte w przepisach ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) wprowadziło notarialną formę przekazania własności gospodarstwa rolnego następcy (art. 59 ust. 1) zamiast dotychczasowej pisemnej umowy sporządzonej przez naczelnika gminy. Natomiast utrzymano warunek zawarcia umowy nieodpłatnego przekazania gospodarstwa następcy.Jednocześnie szczególnym przepisem wcześniej zacytowanego art. 70 konwalidowano przedstawione wyżej wypadki umów zawartych w okresie od dnia 1 stycznia 1978 r. do 31 grudnia 1982 r. a nie odpowiadających dotychczasowym wymaganiom zarówno pod względem formy umowy, jak i jej rodzaju, jeżeli tylko przekazanie gospodarstwa następcy było nieodpłatne i spełnione zostały pozostałe warunki uzyskania emerytury lub renty określone w przepisach ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin. Zawarte w tym przepisie sformułowanie "przekazały nieodpłatnie gospodarstwo rolne następcom w drodze umowy zawartej w formie aktu notarialnego" jest na tyle szerokie, że obejmuje zarówno notarialne umowy nieodpłatnego przekazania gospodarstwa rolnego, jak i jego darowizny. Obie nieprawidłowości (co do formy umowy oraz co do jej rodzaju) miały charakter patologiczny wynikający z identycznych, przytoczonych wyżej przyczyn. Obie zatem zasłużyły na równi na ich konwalidację.Za przedstawioną wykładnią art. 70 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin przemawia również okoliczność, że art. ? tej ustawy używa identycznego określenia "przekazały nieodpłatnie gospodarstwo rolne". Na tle zaś tego ostatniego przepisu, jak też będącego jego odpowiednikiem art. 23 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin, używającego tego samego określenia, nie budzi wątpliwości zarówno w praktyce orzeczniczej, jak i w piśmiennictwie prawniczym, że sformułowanie to obejmuje w każdym razie darowiznę. Fakt, że krąg nabywców gospodarstwa jest w tych przepisach różny, nie ma znaczenia dla rozważanego zagadnienia.Za tym, że art. 70 obejmuje także darowiznę, opowiedział się prokurator Prokuratury Generalnej PRL, a także pośrednio Sąd Najwyższy w motywach uchwały z dnia 17 kwietnia 1984 r. III UZP 14/84 (OSNCP 1984, z. 10, poz. 175). Wyrażony został w nich również trafny pogląd, że nieodpłatnego charakteru przekazania gospodarstwa następcy przewidzianego w tym przepisie nie odbierają zawarte w umowie darowizny obciążenia następcy wynikające z przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin. Artykuł 22 tej ustawy bowiem uprawnia rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne, do bezpłatnego użytkowania działki gruntu rolnego o obszarze do 0,3 ha oraz do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich w rozmiarze niezbędnym do zaspokojenia potrzeb rolnika i jego rodziny.Powyższe względy uzasadniają podjęcie uchwały sformułowanej w sentencji.Ogranicza się ona do odpowiedzi na przedstawione przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych pytanie prawne. Na jej marginesie Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że konsekwencją przyjętej wykładni art. 70 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, zrównującej w skutkach - zgodnie z wolą rolnika - umowę darowizny gospodarstwa rolnego z umową nieodpłatnego przekazania gospodarstwa następcy, musi być wniosek o nieodpłatności takiej darowizny.