Rw 1040/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia płk S. Wojtczak. Sędziowie: płk J. Juszczak, płk. T. Kacperski (sprawozdawca).Wiceprokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk L. Adamski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 22 listopada 1985 r. na rozprawie sprawy Stanisława A., skazanego nieprawomocnie za przestępstwa określone w: 1) art. 311 § 2 k.k. w zw. z art. 242 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (Dz. U. z 1984 r. Nr 7, poz. 31) na karę 1 roku pozbawienia wolności, 2) art. 311 § 2 k.k. w zw. z art. 242 ust. 1 powołanej wyżej ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL na karę 1 roku pozbawienia wolności, 3) art. 311 § 2 k.k. w zw. z art. 242 ust. 1 powołanej wyżej ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL na karę 1 roku pozbawienia wolności, 4) art. 315 § 1 k.k. w zw. z art. 242 ust. 1 powołanej wyżej ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL na karę 3 miesięcy pozbawienia wolności, 5) art. 311 § 2 k.k. w zw. z art. 242 ust. 1 powołanej wyżej ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL na karę 1 roku pozbawienia wolności, 6) art. 312 § 1 k.k. w zw. z art. 242 ust. 1 powołanej wyżej ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności i 7) art. 312 § 1 k.k. w zw. z art. 242 ust. 1 powołanej wyżej ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności - łącznie na karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, z powodu rewizji, wniesionej przez obrońcę od wyroku Wojskowego Sądu Garnizonowego w N. z dnia 10 października 1985 r., częściowo uwzględniając rewizję obrońcy, zaskarżony wyrok zmienił przez:a) poprawienie kwalifikacji prawnej czynów wymienionych wyżej w pkt 1 i 2 z art. 311 § 2 k.k. w zw. z art. 242 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (Dz. U. z 1984 r. Nr 7, poz. 31) na prawidłową z art. 311 § 1 k.k. w zw. z art. 316 k.k. i art. 25 § 2 k.k. oraz art. 242 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (Dz. U. z 1984 r. Nr 7, poz. 31), eliminując zarazem z opisów tych czynów zwrot "na przełożonego" i zastępując go określeniem "na równego stopniem w związku z pełnieniem przezeń obowiązków służbowych", a ponadto dodając, że czynów tych oskarżony dopuścił się działając w stanie znacznie ograniczonej poczytalności; b) przyjęcie za podstawę wymiaru kary za te przestępstwa art. 311 § 1 k.k. i wymierzenie za nie oskarżonemu kary po 6 miesięcy pozbawienia wolności za każde z nich; c) poprawienie kwalifikacji prawnej czynu wymienionego wyżej w pkt 6 z art. 312 § 1 k.k. w zw. z art. 242 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (Dz. U. z 1984 r. Nr 7, poz. 31) na prawidłową - z art. 182 § 1 k.k. w zw. z art. 25 § 2 k.k. i przyjęcie, że polegał na tym, iż w dniu 14 sierpnia 1985 r. około godz. 24.00, w korytarzu drugiej kompanii w Oddziale OC w N., będąc w stanie nietrzeźwości i działając w stanie znacznie ograniczonej poczytalności, naruszył nietykalność cielesną junaka Bogusława B., którego w następstwie odmowy przezeń przywołania dyżurnego kompanii schwycił za wyłogi munduru i potrząsał nim grożąc pobiciem; d) przyjęcie za podstawę wymiaru kary za ten czyn art. 182 § 1 k.k. i wymierzenie mu zań kary 3 miesięcy pozbawienia wolności; e) wymierzenie oskarżonemu na podstawie art. 66 i 67 § 1 k.k., zamiast orzeczonych kar jednostkowych, kary łącznej 1 roku pozbawienia wolności - i z tymi zmianami w pozostałej części utrzymał w mocy (...).Uzasadnienie faktyczne(...) Wyrok ten zaskarżony został rewizją obrońcy, w której podnosząc zarzuty:1) błędu w ustaleniach faktycznych (art. 387 pkt 2 k.p.k.), przyjętych za podstawę kwestionowanej części orzeczenia; 2) obrazy przepisów prawa materialnego (art. 387 pkt 1 k.p.k.) oraz3) rażącej surowości kary (art. 387 pkt 4 k.p.k.)wniósł o zmianę tego wyroku przez:a) poprawienie kwalifikacji prawnej czynów wymienionych w pkt 1 i 2 wyroku z art. 311 § 2 k.k. w zw. z art. 242 ust. 1 powołanej ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL na prawidłową - jego zdaniem - z art. 311 § 1 w zw. z art. 316 k.k. i w zw. z art. 242 ust. 1 ustawy, a czynu wymienionego w pkt 6 z art 312 § 1 k.k. w zw. z art. 242 ust. 1 tej ustawy - na art. 182 § 1 k.k., b) znaczne złagodzenie w konsekwencji kar jednostkowych i kary łącznej wymierzonej oskarżonemu z jednoczesnym zastosowaniem wobec niego instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary orazc) warunkowe zawieszenie wykonania orzeczonej oskarżonemu kary łącznej. Po wysłuchaniu obrońcy, popierającego rewizję, jak też przedstawiciela Naczelnej Prokuratury Wojskowej, wnoszącego o jej nieuwzględnienie i utrzymanie zaskarżonego wyroku w mocy, Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Należy zgodzić się z poglądem skarżącego, że sąd pierwszej instancji bezpodstawnie uznał junaków Marka M. i Bogusława B. za przełożonych oskarżonego. Junak Marek M. bowiem pełnił tego dnia obowiązki dyżurnego kompanii, w której oskarżony odbywał służbę w Oddziale OC w N.; natomiast junak Bogusław B. był wówczas podoficerem dyżurnym innej kompanii (pkt 119 Regulaminu Służby Wewnętrznej i Regulaminu Dyscyplinarnego Oddziałów OC).Ani bowiem w warunkach zasadniczej służby wojskowej (pkt 267 Regulaminu Służby Wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL), ani też według uregulowań zawartych w Regulaminie Służby Wewnętrznej i Regulaminie Dyscyplinarnym Oddziałów OC (pkt 136) zarówno dyżurny kompanii w jednostce wojskowej, jak pełniący te same obowiązki junak w oddziale OC nie jest przełożonym innych żołnierzy. Nie jest nim również podoficer dyżurny innej kompanii w stosunku do żołnierzy pełniących służbę wojskową w innym pododdziale. Według pkt 26 ust. 1 Regulaminu Służby Wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL, jak też pkt 20 Regulaminu Służby Wewnętrznej i Regulaminu Dyscyplinarnego Oddziałów OC, przełożonym jest żołnierz lub ten, kto na podstawie postanowień organizacyjnych, przepisów służbowych lub decyzji przełożonego wyższego szczebla jest uprawniony w ramach przysługujących mu kompetencji do wydawania rozkazów lub zarządzeń podległym żołnierzom, kierowania ich służbą oraz odpowiadania za ich czynności służbowe. Z kolei pkt 27 ust. 1 Regulaminu Służby Wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL, który - z braku wyraźnego odpowiednika w Regulaminie Służby Wewnętrznej i Regulaminie Dyscyplinarnym Oddziałów OC - ma tu zastosowanie przez analogię, precyzując pojęcie "podwładnego" stanowi, że podwładnymi są żołnierze podporządkowani przełożonemu (poddani pod jego rozkazy). Z trafności tego przepisu wynika przeto wniosek, że do uznania żołnierza (junaka) za przełożonego konieczne jest, aby spełnione zostały łącznie trzy warunki, a mianowicie sprowadzające się do tego, że powinien on: 1) mieć prawo rozkazywania innym żołnierzom, 2) kierować służbą innych żołnierzy oraz 3) odpowiadać za ich czynności służbowe.Przepisy regulujące prawa i obowiązki dyżurnego junaka (pkt 136 powołanego regulaminu) nie dają mu uprawnień do kierowania służbą innych żołnierzy, nie obarczają odpowiedzialnością za ich czynności służbowe, a tym bardziej nie upoważniają go do wydawania tym żołnierzom rozkazów. Uprawnienia zatem junaka pełniącego obowiązki dyżurnego kompanii, wchodzącej w skład oddziału OC, polegające między innymi na spełnianiu przezeń przewidzianych wzmiankowanym regulaminem obowiązków służbowych, nie oznaczają wcale istnienia między równym mu stopniem innym junakiem stosunku przełożonego i podwładnego. W konsekwencji sprawia to, że dyżurny junak kompanii (oddziału OC), podobnie jak dyżurny kompanii w warunkach zasadniczej służby wojskowej, w razie dokonania wobec niego czynów określonych w art. 311-315 k.k. korzysta z ochrony prawnej na podstawie art. 316 k.k., tym bardziej jeżeli podjęte przezeń działanie służbowe było wynikiem polecenia przełożonego - np. dyżurnego oddziału OC (por. pkt 129 i 130 Regulaminu Służby Wewnętrznej i Regulaminu Dyscyplinarnego Oddziałów OC).Zestawienie tych ustaleń uzasadnia przede wszystkim zmianę kwalifikacji prawnej czynów przypisanych oskarżonemu w pkt 1 i 2 zaskarżonego wyroku na prawidłową - z art. 311 § 1 k.k. w zw. z art. 316 k.k. i w zw. z art. 242 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (jedn. tekst: Dz. U. z 1984 r. Nr 7, poz. 31), gdyż w konkretnej sprawie - jak wykazano - chodzi o dokonanie czynnej napaści na równego stopniem w związku z pełnieniem przezeń obowiązków służbowych.Rzecz jednak polega na tym, że kwalifikację prawną owych czynów należy uzupełnić przez zamieszczenie w ramach niej art. 25 § 2 k.k. Stwierdzenie bowiem, że oskarżony działał w warunkach określonych w art. 25 § 2 k.k., należy do istotnych okoliczności czynu i - zgodnie z art. 360 § 1 pkt 6 k.p.k. - powinno znaleźć - bez względu na zastosowanie instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary, czy też nie - odzwierciedlenie w kwalifikacji prawnej tegoż czynu.To z kolei obliguje sąd - w myśl art. 360 § 2 pkt 1 k.p.k. - do wskazania w opisie danego czynu, przypisanego przez sąd oskarżonemu, okoliczności, że popełnił go w warunkach znacznie ograniczonej poczytalności w rozumieniu art. 25 § 2 k.k. W razie zaś przyjęcia u oskarżonego stanu "znacznie ograniczonej poczytalności" w rozumieniu art. 25 § 2 k.k., fakultatywność stosowania na tej podstawie instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary nie zwalnia sądu (art. 372 § 2 k.p.k.) od obowiązku zamieszczania w uzasadnieniu wyroku motywacji, dlaczego instytucji tej nie stosuje. Identyczny pogląd - dotyczący kwalifikacji prawnej - należy również wyrazić w odniesieniu do czynu opisanego w pkt 6 zaskarżonego wyroku, a dotyczącego stawiania przez oskarżonego tzw. "czynnego oporu" wobec junaka Bogusława B. Junak ten pełnił przecież służbę podoficera dyżurnego drugiej kompanii Oddziału OC w N., do którego oskarżony nie był ewidencyjnie przydzielony. Dlatego też nie do przyjęcia jest pogląd sądu pierwszej instancji, jakoby każdy junak, który wchodzi na teren innego pododdziału, staje się niejako automatycznie podwładnym osoby pełniącej w nim służbę dyżurnego, czyli w tym wypadku podoficera dyżurnego owej kompanii Oddziału OC w N. Rzecz polega głównie na tym, że oskarżony - czego nie ustalono w sposób bezsporny w toku rozprawy głównej - będąc w stanie nietrzeźwości i działając w warunkach znacznie ograniczonej zdolności zarówno rozpoznania znaczenia tego - i nie tylko - czynu, jak i pokierowania swoim postępowaniem, nie miał świadomości (rozeznania), że pokrzywdzony Bogusław B. pełni obowiązki podoficera dyżurnego drugiej kompanii Oddziału OC w N., a przecież przestępstwo określone w art. 312 § 1 k.k. może być popełnione tylko z zamiarem bezpośrednim (por. art. 7 § 1 k.k.). Wszelkie wobec tego odmienne sugestie na ten temat, czynione - choć nie wprost - przez sąd pierwszej instancji w zaskarżonym wyroku, jako pozbawione dostatecznych podstaw, lecz mające postać, wynikających z ogółu przebiegu poszczególnych epizodów wielofazowego zdarzenia przestępnego, domniemań, nie mogą w tej sytuacji wystarczyć dla wyrażonego przez ten sąd poglądu w tej kwestii.Niezależnie od tego podnieść należy, że przez popełnienie czynności służbowych w rozumieniu art. 312 § 1 k.k. rozumieć należy tylko takie z nich, które należą do zakresu działania danej osoby, wobec której sprawca stosuje środki przemocy lub groźby bezprawnej; podstawę tych czynności służbowych powinny stanowić obowiązujące przepisy (ustawy, zarządzenia, regulaminy lub instrukcje) albo stosowne rozkazy, regulujące określone dziedziny życia wewnętrznego wojska. Choć w Regulaminie Służby Wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL i Regulaminie Dyscyplinarnym Oddziałów OC nie ma na ten temat szczegółowej regulacji, jednakże - stosując przez analogię odpowiednie postanowienia tego pierwszego Regulaminu (pkt 261-264) - należy uznać, że mają one odpowiednie zastosowanie również do junaków pełniących służbę podoficera dyżurnego kompanii w oddziale OC. Z realiów niniejszej sprawy wszelako wynika, że oskarżony wszedł na teren sąsiedniej kompanii tylko po to, aby zobaczyć się z innym junakiem. W tym też celu zwrócił się on z prośbą o przywołanie tego junaka do napotkanego tamże junaka Bogusława B., nie wiedząc zarazem - z przyczyn, o których była już mowa - o pełnieniu przezeń wówczas funkcji podoficera dyżurnego tej kompanii. Jeżeli bowiem w ogóle go znał, bo istnieją po temu poważne wątpliwości dowodowe, to tylko z racji odbywania razem z nim służby w tym samym oddziale OC. Spotkał się jednak ze zdecydowaną - i w pełni słuszną - odmową spełnienia owej prośby. Nie można więc w tej sytuacji mówić o tym, że to zachowanie się oskarżonego wobec junaka Bogusława B. pozostawało w związku z pełnieniem przez tego ostatniego obowiązków służbowych. Przecież odmowa spełnienia przez Bogusława B. prośby oskarżonego nie może być utożsamiona z czynnością służbową w uprzednio podanym rozumieniu tego ustawowego, zawartego w art. 312 § 1 k.k., pojęcia.W konsekwencji należało ten czyn ocenić na tle odpowiedzialności karnej oskarżonego z art. 182 § k.k. w zw. z art. 25 § 2 k.k., do czego - w dodatku - nie ma przeszkód natury prawnej ze względu na objęcie ściganiem tegoż czynu z urzędu przez przedstawiciela Naczelnej Prokuratury Wojskowej na podstawie art. 577 § 2 k.p.k.Zaprezentowana zmiana kwalifikacji prawnej czynów, o których była mowa, nie może oczywiście pozostać bez wpływu na wymiar zań kar jednostkowych i kary łącznej oskarżonemu. Chodzi jednak o to - wbrew sugestiom obrońcy - że złagodzenie tych kar musi bezwzględnie uwzględniać całokształt przestępnego działania oskarżonego, a jest ono nacechowane znaczną agresywnością, dużą dozą brutalności, arogancją i wulgarnością, wywołanymi niczym innym jak stanem nietrzeźwości oskarżonego. Dlatego też - oceniając kompleksowo całokształt okoliczności mających wpływ na wymiar kary oskarżonemu (art. 50 § 1 i 2 k.k.) - instancja rewizyjna uznała za celowe i uzasadnione realiami sprawy, w tym zwłaszcza dotyczącymi stanu poczytalności oskarżonego i jego czasowej niezdolności do pełnienia zasadniczej służby wojskowej, złagodzenie - po pierwsze - kar jednostkowych za czyny skorygowane pod względem ich oceny prawnej do granic minimum ich ustawowego zagrożenia, a po wtóre - zastosowanie przy orzekaniu kary łącznej zasady pełnej absorpcji (...).