III CZP 28/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: M. Sychowicz, T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Naczelnika Dzielnicy K. przeciwko Zofii M. o wydanie nieruchomości po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 13 czerwca 1983 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 27 grudnia 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy Skarb Państwa legitymowany jest do wystąpienia z powództwem o wydanie państwowej nieruchomości lub jej części, jeżeli nieruchomość ta oddana została w zarząd i użytkowanie państwowej jednostce organizacyjnej mającej odrębną od Skarbu Państwa osobowość prawną?"podjął następującą uchwałę:Skarb Państwa jest legitymowany do wystąpienia z powództwem o wydanie państwowej nieruchomości lub jej części, znajdującej się w posiadaniu osoby trzeciej, również wtedy, gdy nieruchomość ta oddana została w zarząd i użytkowanie państwowej jednostce organizacyjnej, mającej odrębną od Skarbu Państwa osobowość prawną.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Krakowie w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Skarb Państwa - Naczelnik Dzielnicy K. wystąpił przeciwko Zofii M. z żądaniem nakazania pozwanej wydania części nieruchomości, składającej się z działek nr 46 obr. 17 i 290 obr. 17, która to nieruchomość stanowi własność państwową i znajduje się w zarządzie i użytkowaniu Przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe. Sąd Rejonowy dla K. wyrokiem z dnia 31.V.1983 r. oddalił powództwo, uznając, że skoro sporna nieruchomość znajduje się w zarządzie innej państwowej osoby prawnej, jaką jest Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych w K., to Skarb Państwa nie jest w sprawie czynnie legitymowany.Od powyższego wyroku wniósł rewizję powód, zarzucając m.in. naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 34 i art. 222 k.c., jak również przepisów art. 1 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 oraz art. 3 ust. 1 i art. 8 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (tekst jedn.: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159 ze zm.) oraz § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 maja 1962 r. w sprawie przekazywania terenów w miastach i osiedlach (tekst jedn.: Dz. U. z 1969 r. Nr 3, poz. 19).Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia przedstawionego zagadnienia prawnego, należy zauważyć, co następuje:Odpowiedź na pytanie, kto ma legitymację w sporze o wydanie nieruchomości oraz innych składników stanowiących własność Państwa, zależy od sposobu rozstrzygnięcia podstawowego zagadnienia, jakim jest przyjęta w naszym ustawodawstwie konstrukcja jednolitego funduszu własności państwowej.Na tle wykładni art. 128 § 2 k.c. stanowiącego, że w granicach swej zdolności prawnej państwowe osoby prawne wykonują w imieniu własnym względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienie płynące z własności państwowej, powstało w nauce prawa oraz w orzecznictwie zagadnienie charakteru praw przysługujących w odniesieniu do tego mienia państwowym osobom prawnym. Reprezentowane są przy tym diametralnie różne poglądy, poczynając od stanowiska odmawiającego państwowym osobom prawnym jakichkolwiek praw do mienia ogólnonarodowego, do poglądu przyznającego tym osobom - ze względu na znajdujące się w ich dyspozycji mienie - prawo własności. Między tymi stwierdzeniami istnieje wiele poglądów pośrednich, wśród których przeważa pogląd, że państwowym osobom prawnym przysługuje względem przydzielonych im części mienia ogólnonarodowego szczególnego rodzaju prawo podmiotowe, określone zazwyczaj jako prawo zarządu lub prawo do operatywnego zarządu, mające charakter prawa bezwzględnego.W tym też kierunku poszło orzecznictwo jeszcze przed wejściem w życie kodeksu cywilnego (por. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 16.X.1961 r. I CO 20/61 - OSN z 1962 r. poz. 41), jak również na tle art. 128 tego kodeksu (orzeczenie z dnia 15.IV.1956 r. I CO 80/66 - OSNCP z 1967 r. z. 2, poz. 24).Podkreślono w szczególności, że osoba prawna nie może przeciwstawić państwu jakichkolwiek własnych uprawnień, jednakże w stosunkach zewnętrznych z osobami trzecimi ma pozycję tak jak właściciel. W konsekwencji wszelkie roszczenia, jakie powstają ze względu na składniki mienia państwowego pozostające w zarządzie państwowej osoby prawnej, realizuje w imieniu własnym ta osoba. Również osoby trzecie występujące z jakimikolwiek roszczeniami ze względu na mienie mogą kierować swoje roszczenie wyłącznie przeciwko tej osobie.Powyższy pogląd, zdaniem składu rozpoznającego przedstawione zagadnienie prawne, zachował aktualność również na tle przepisów nowej ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 24, poz. 122). Stosownie bowiem do art. 38 ust. 3 tej ustawy przedsiębiorstwo państwowe wykonuje wszelkie uprawnienia w stosunku do mienia ogólnonarodowego pozostającego w jego dyspozycji z wyjątkiem uprawnień wyłączonych przepisami ustawowymi.Z prawa zarządu mającego charakter prawa bezwzględnego, do którego treści należy m.in. uprawnienie do faktycznego władztwa nad rzeczą, wynika dla państwowej osoby prawnej uprawnienie do domagania się wydania rzeczy, a więc legitymacja czynna w procesie windykacyjnym. Skoro zaś uprawnienie to wynika nie z prawa własności, lecz z prawa zarządu, za trafny należy uznać pogląd, wyrażony również przez Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia, że podstawy prawnej roszczenia windykacyjnego należy doszukiwać się nie wprost w art. 222 k.c., lecz odpowiednio w drodze analogiae legis.Jednocześnie należy zaznaczyć, że jeżeli chodzi o przedsiębiorstwa państwowe, legitymacja ta wynika wyraźnie wprost z treści art. 38 ust. 2 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych. Stosownie do tego przepisu przedsiębiorstwo, gospodarując wydzielonym mu i nabytym mieniem stanowiącym część mienia ogólnonarodowego, zapewnia jego ochronę.Uprawnienie państwowej osoby prawnej do domagania się wydania rzeczy od osoby fizycznej lub osoby prawnej, wypływające z prawa zarządu, nie pozbawia Państwa, jako wyłącznego właściciela mienia ogólnonarodowego, do wystąpienia z roszczeniem windykacyjnym o wydanie składników tego mienia, jeżeli składniki te znajdują się bez podstawy prawnej w posiadaniu innej osoby, a uprawniona do władania rzeczą państwową osoba prawna z roszczeniem takim nie występuje.Za przyjętym stanowiskiem przemawia również wzgląd na szczególną ochronę mienia ogólnonarodowego.Wychodząc z tych zasad, na przedstawione zagadnienie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.