III CZP 42/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Marmaj (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Łysakowski, T. Miłkowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Bożeny C. przeciwko Ryszardowi C. o eksmisję z mieszkania po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie, postanowieniem z dnia 17 maja 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy były małżonek ma czynną legitymację do wystąpienia o eksmisję ze wspólnie zajmowanego mieszkania drugiego małżonka na podstawie art. 40 § 3 prawa lokalowego (art. 37 § 3 dawnego prawa lokalowego), jeżeli żaden z byłych małżonków nie jest najemcą lokalu i obydwoje zajmują go bez tytułu prawnego, a jednocześnie brak jest przesłanek do orzeczenia eksmisji na podstawie art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o.?"podjął następującą uchwałę:Małżonek może po ustaniu małżeństwa wytoczyć przeciwko drugiemu małżonkowi powództwo o opróżnienie wspólnie zajmowanego przez nich - na podstawie stosunku użyczenia - lokalu mieszkalnego (art. 40 ust. 3 prawa lokalowego w związku z art. 58 § 2 k.r.o.).Uzasadnienie faktyczneWedle ustaleń i wniosków Sądu Wojewódzkiego strony w czasie, gdy pozostawały małżeństwem, zamieszkały w lokalu mieszkalnym, którego najemcą - stosownie do decyzji o przydziale - był brat pozwanego. Najemcy następnie lokal opuścił i zamieszkał w innym. Małżeństwo stron zostało rozwiązane przez rozwód, a wyrok rozwodowy nie zawiera rozstrzygnięcia o sposobie korzystania z mieszkania. Już po rozwiązaniu małżeństwa stron organ kwaterunkowy przydzielił lokal obojgu byłym małżonkom. Decyzja o przydziale została jednak uchylona i postępowanie administracyjne uległo zawieszeniu do czasu zakończenia niniejszego procesu.Żaden z byłych małżonków więc nie jest najemcą lokalu, oboje zajmują go na podstawie stosunku użyczenia. Pozwany jest narkomanem, co stało się podstawą orzeczenia rozwodu, i jego zachowanie uzasadniało - zdaniem Sądu Rejonowego - orzeczenie eksmisji. Powódka zawarła nowe małżeństwo i w mieszkaniu tym zamieszkał także jej obecny mąż. Obecnie jeden pokój zajmuje powódka z mężem, drugi pozwany. Kuchnię i łazienkę strony użytkują wspólnie. Podział lokalu na dwa odrębne lokale nie jest możliwe ze względu na to, że pokoje położone są w układzie amfiladowym.Uzasadnienie prawneSąd Wojewódzki przedstawił do rozstrzygnięcia pytanie przytoczone wyżej. Udzielając na nie odpowiedzi Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Mieszkanie stanowi istotny element w umacnianiu i rozwoju rodziny, stąd też stosowny zapis znalazł się w art. 79 Konstytucji, poświęconym ochronie rodziny. Także akty prawne niższego rzędu normują kwestie mieszkaniowe w taki sposób, by mieszkanie służyło umacnianiu grupy rodzinnej. Chodzi tu w szczególności o unormowanie zawarte w art. 9 ust. 3 prawa lokalowego - ustawa z dnia 10 kwietnia 1974 r. (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 11, poz. 55).Wedle tego przepisu małżonkowie wspólnie zajmujący lokal mieszkalny są z mocy prawa najemcami tego lokalu, chociażby umowa najmu została zawarta tylko przez jednego z nich lub przydział lokalu pozostającego w dyspozycji organu administracji państwowej nastąpił na rzecz jednego z małżonków. Zasada współuprawnienia małżonków do zajmowanego mieszkania z natury rzeczy odnosi się nie tylko do lokali zajmowanych na podstawie stosunku najmu, ale także zajmowanych na podstawie innego stosunku obligacyjnego.Współuprawnienie to trwa tak długo, jak długo trwa małżeństwo i do tego czasu ani małżonkowie nawzajem, ani nikt z zewnątrz nie może żądać rozwiązania tego stosunku w odniesieniu do jednego z małżonków, gdyż sprzeciwiałoby się to niepodzielnemu charakterowi uprawnienia oraz instytucji małżeństwa. Sytuacja ulega zmianie w razie rozwiązania małżeństwa. W takim przypadku nie istnieje grupa rodzinna podlegająca szczególnej ochronie, lecz przeciwnie - interes osób, które wchodziły w skład grupy rodzinnej, może przemawiać za odmiennym ukształtowaniem ich sytuacji mieszkaniowej. Stąd właśnie ustawodawca w noweli do art. 58 k.r.o. (ustawa z dnia 19 grudnia 1975 r. Dz. U. Nr 45, poz. 234) rozszerzył kognicję sądu orzekającego w sprawie o rozwód przez objęcie wyrokiem rozwodowym rozstrzygnięcia również o wspólnym mieszkaniu.W sprawie niniejszej takie rozstrzygnięcie jednak nie zapadło, a z żądaniem eksmisji z mieszkania byłego małżonka wystąpił drugi z małżonków już po uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego.Już w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15.XI.1975 r. została wyrażona zasada prawna, iż małżonek może po ustaniu małżeństwa wytoczyć przeciwko drugiemu małżonkowi powództwo o rozwiązanie stosunku najmu i nakazanie opróżnienia wspólnie zajmowanego przez małżonków lokalu mieszkalnego (art. 40 ust. 3 prawa lokalowego) niezależnie od tego, czy lokal został faktycznie podzielony (OSNCP z 1976 r. poz. 152). W sprawie tej chodziło o lokal zajmowany przez małżonków na podstawie decyzji o przydziale. W rozpatrywanym przypadku chodzi wprawdzie o lokal objęty szczególnym trybem najmu lokali, jednakże małżonkowie zajmują go nie na podstawie decyzji o przydziale, lecz na podstawie użyczenia, dokonanego przez najemcę, który następnie lokal ten opuścił. Ta odmienność sytuacji zrodziła wątpliwość Sądu Wojewódzkiego wyrażoną w przedstawionym pytaniu.Użyczenie zostało unormowane w kodeksie cywilnym w odrębnym tytule (art. 710-719), zaraz po najmie i dzierżawie. Wedle art. 710 k.c. użyczenie jest umową, przez którą użyczający zobowiązują się zezwolić biorącemu, przez czas oznaczony lub nie oznaczony, na bezpłatne używanie danej rzeczy. Świadczenie użyczającego, polegające na znoszeniu tego, by biorący używał rzecz, w sposób istotny zbliża instytucję użyczenia do najmu. W związku z tym wedle ogólnych zasad wykładni prawa dopuszczalne jest analogiczne stosowanie tych przepisów do użyczenia. Uzasadnia to pogląd, że także na gruncie stosunku użyczenia mieszkania, analogicznie jak przy najmie lokalu, dopuszczalne jest powództwo byłego małżonka o eksmisję drugiego małżonka, jeśli ten swym zachowaniem uniemożliwia dalsze wspólne używanie lokalu (art. 717 § 1 k.c. w związku z art. 40 ust. 3 prawa lokalowego). Takie orzeczenie nie wpływa na treść stosunku między dającym rzecz w użyczenie a uprawnionym z tego stosunku, z tym jednak zastrzeżeniem, że uprawnionym będzie już nie grupa rodzinna, lecz jeden z byłych małżonków.Za uprawnieniem małżonka do wytoczenia powództwa o eksmisję drugiego małżonka przemawia także dyspozycja art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o. Przepis ten upoważnia wprawdzie sąd do orzeczenia eksmisji drugiego małżonka w wyroku rozwodowym, wszakże nie ma uzasadnionych podstaw do przyjęcia, iż jeśli w tym postępowaniu eksmisja nie zostanie orzeczona, to późniejsze powództwo na tej podstawie prawnej nie jest dopuszczalne. Chodzi przecież o odseparowanie byłych małżonków i stworzenie sytuacji umożliwiającej korzystanie z mieszkania przy uwzględnieniu, że okoliczności, które usprawiedliwiały współuprawnienie do zamieszkania, tzn. małżeństwo, ustały, jeden zaś z małżonków swym nagannym zachowaniem uniemożliwia dalsze wspólne zamieszkiwanie.Z tych powodów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.