III CZP 62/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN. R. Czarnecki. Sędziowie SN: S. Dmowski (sprawozdawca), A. Wielgus.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Przedsiębiorstwa Robót Inżynieryjnych Budownictwa Komunalnego w K. o wpis w księdze wieczystej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Koszalinie postanowieniem z dnia 19 czerwca 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy zawarta w zwykłej formie umowa, mająca za przedmiot przekazanie przez państwową osobę prawną innej państwowej osobie prawnej wykonywania uprawnień płynących z własności nieruchomości należącej do Państwa, może stanowić podstawę (dokument, o jakim mowa w art. 31 ustawy o księgach wieczystych i hipotece - Dz. U. z 1982 r. Nr 19, poz. 147) ujawnienia w księdze wieczystej, w dziale II zmiany podmiotu wykonującego wyżej wymienione uprawnienia?"podjął następującą uchwałę:Zawarta w formie pisemnej, pomiędzy przedsiębiorstwami państwowymi, umowa zbycia wynikających z prawa własności uprawnień do nieruchomości stanowiącej własność Państwa wymaga - do ujawnienia w dziale II księgi wieczystej zmiany podmiotu uprawnionego do wykonywania tych uprawnień - żeby podpisy osób zawierających tę umowę były notarialnie poświadczone (art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece - Dz. U. Nr 19, poz. 147).Uzasadnienie faktycznePrzedstawione w pytaniu zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Przedsiębiorstwo Robót Inżynieryjnych Budownictwa Komunalnego, powołując się na umowę pisemną "zbycia" nieruchomości zabudowanej - stanowiącej ośrodek wypoczynkowy - położonej w M. Komunalnemu Przedsiębiorstwu Usług Socjalnych w Ł., zgłosiło w Państwowym Biurze Notarialnym w Koszalinie wniosek o wpisanie w księdze wieczystej prowadzonej dla tej nieruchomości zmiany co do osoby, w której "zarządzie i użytkowaniu" działka się znajduje.Państwowe Biuro Notarialne wezwało wnioskodawcę do złożenia decyzji administracyjnej i protokołu zdawczo-odbiorczego dotyczących przekazania przedmiotowej nieruchomości, a wobec niezastosowania się do tego wezwania odmówiło wpisu postanowieniem z dnia 15 grudnia 1982 r.Sąd Wojewódzki, rozpoznając sprawę na skutek rewizji wnioskodawcy, błędnie nazwanej zażaleniem, ograniczył pytanie do kwestii formy, w jakiej umowa, mająca za przedmiot przekazanie wykonywania uprawnień płynących z własności nieruchomości państwowej pomiędzy dwoma przedsiębiorstwami państwowymi, powinna być sporządzona. W uzasadnieniu postanowienia przedstawiającego zagadnienie prawne zajął i szeroko uzasadnił stanowisko, że żądanie przez PBN od wnioskodawcy decyzji administracyjnej oraz protokołu zdawczo-odbiorczego było - w obecnym stanie prawnym - bezpodstawne.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi, o treści przytoczonej w sentencji uchwały, Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Treść przedstawionego do rozstrzygnięcia pytania prawnego zwalnia Sąd Najwyższy od potrzeby szczegółowego rozważania, czy w świetle obecnie obowiązującego stanu prawnego, a w szczególności w świetle przepisów ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 24, poz. 122 ze zm.) i wydanego na jej podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie wykonania ustawy o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 170) przekazywanie uprawnień płynących z własności państwowej między przedsiębiorstwami nadal może być dokonywane tylko w drodze decyzji administracyjnej. Sąd Najwyższy zauważa jedynie ogólnie, iż uznaje za prawidłowe negatywne stanowisko Sądu Wojewódzkiego w tym przedmiocie. Znajduje ono pełne uzasadnienie w powoływanych przez Sąd Wojewódzki przepisach ustawy z 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 24, poz. 122 ze zm.), a w szczególności w art. 4 stanowiącym, że organy przedsiębiorstwa samodzielnie podejmują decyzje oraz organizują działalność we wszystkich sprawach przedsiębiorstwa, a organy państwowe mogą podejmować decyzje w zakresie działalności przedsiębiorstwa tylko w wypadkach przewidzianych przepisami ustawowymi, w art. 30 statuującym zasadę, że przedsiębiorstwo państwowe wykonuje uprawnienia w stosunku do mienia ogólnonarodowego będącego w jego dyspozycji (z wyjątkiem uprawnień wyłączonych przepisami ustawowymi) i w art. 43 przewidującym, że przedsiębiorstwo państwowe, wykonując przysługujące mu w myśl art. 38 ust. 3 uprawnienia w stosunku do mienia ogólnonarodowego wydzielonego mu przy jego utworzeniu oraz nabytego w toku działalności (co miało miejsce w sprawie niniejszej - przedsiębiorstwo składające wniosek o dokonanie wpisu nabyło działkę pod budowę ośrodka wypoczynkowego od osoby fizycznej w drodze umowy notarialnej), może zbywać środki trwałe innym jednostkom gospodarki uspołecznionej, a także ustanawiać na ich rzecz w stosunku do tych środków ograniczone prawa rzeczowe. Artykuł 43 ust. 3 ustawy zawiera ograniczenie co do dysponowania środkami trwałymi jedynie odnośnie do zbywania ich innym jednostkom i osobom niż jednostki gospodarki uspołecznionej. Nie odnosi się on zatem do sytuacji występującej w sprawie niniejszej.Rozważając zagadnienie, w jakiej formie powinna być sporządzona umowa zbycia czy też przekazania - pomiędzy przedsiębiorstwami państwowymi - wynikających z prawa własności uprawnień do nieruchomości stanowiącej własność Państwa, a w szczególności, czy do jej ważności konieczne jest zachowanie formy aktu notarialnego, Sąd Najwyższy uznał za trafne stanowisko sądu drugiej instancji, iż dla ważności takiej umowy wystarczy zachowanie formy pisemnej. "Zbycie" i "nabycie", czy też "przekazanie" uprawnień płynących z własności państwowej (art. 128 § 2 k.c.) nie stanowi przeniesienia prawa własności, czyli przejścia własności z jednej osoby prawnej na inną, skoro mimo dokonania takiej czynności właścicielem nieruchomości pozostaje nadal Państwo, ani też przeniesienia innego prawa rzeczowego. Chociaż w doktrynie, a także w orzecznictwie, wykonywanie uprawnień wynikających z własności, w odniesieniu do nieruchomości stanowiącej własność Państwa, określono jako "zarząd", "zarząd i użytkowanie" bądź też "zarząd operatywny", to zarządowi temu nie przypisywano nigdy (jak to trafnie podkreślił Sąd Wojewódzki, powołując orzecznictwo z lat sześćdziesiątych) charakteru ograniczonego prawa rzeczowego, w szczególności zaś charakteru użytkowania w rozumieniu art. 252-265 k.c. Brak jest podstaw, by zarządowi temu przypisywać obecnie inny charakter w związku ze zmianą stanu prawnego normującego działalność przedsiębiorstw państwowych i do przyjęcia, że umowa zbycia uprawnień powinna być sporządzona - pod rygorem nieważności - przed notariuszem.Sąd Najwyższy, w składzie udzielającym odpowiedzi w sprawie niniejszej, nie podzielił natomiast poglądu wyrażonego przez sąd drugiej instancji w uzasadnieniu postanowienia przedstawiającego zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia, że "zawarta w zwykłej formie pisemnej umowa" stanowi podstawę (dokument) ujawnienia w księdze wieczystej, w dziale II, zmiany podmiotu wykonującego uprawnienia wynikające z własności. Zdaniem Sądu Najwyższego, przepis art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. Nr 19, poz. 147) stanowiący, że wpis może być dokonany na podstawie dokumentu z podpisem notarialnie poświadczonym, jeżeli przepisy szczególne nie przewidują innej formy dokumentu, jest przepisem zawierającym minimum wymagań formalnych obowiązujących w postępowaniu wieczystoksięgowym, a wiążących się z celami, jakim służą księgi wieczyste. Powyższe minimum wymagań obowiązuje przy dokonywaniu wszelkich wpisów mających znaczenie prawne, w tym także wpisów przewidzianych w art. 31 ust. 2 ustawy, potrzebnych do usunięcia niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym. Oznacza to, że notarialne poświadczenie podpisu pod dokumentem stanowi zasadę i nie odnosi się, poza wypadkami gdy podstawę wpisu stanowi orzeczenie sądowe lub arbitrażowe, tylko do dokumentów urzędowych w rozumieniu art. 244 k.p.c. (przepis ten ma zastosowanie w postępowaniu wieczystoksięgowym z mocy art. 37 ustawy o księgach wieczystych i art. 13 § 2 k.p.c.) sporządzonych w przepisanej formie przez powołane do tego organy w ich zakresie działania. Zawarta pomiędzy dwoma przedsiębiorstwami państwowymi umowa zbycia uprawnień wynikających z prawa własności nieruchomości państwowej nie ma charakteru dokumentu urzędowego, lecz ma charakter dokumentu prywatnego (art. 245 k.p.c.), nie stanowi więc dowodu, co zostało w niej stwierdzone, ale jedynie dowód, że osoby, które umowę podpisały, złożyły zawarte w niej oświadczenia.Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały (art. 391 k.p.c.).