VI KZP 16/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Izby Karnej B. Dzięcioł.Sędziowie: Z. Bartnik, R. Bodecki, J. Bratoszewski, J. Mikos, W. Ochman (współsprawozdawca), W. Żebrowski (sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) zagadnienia prawnego, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów, a mianowicie:"Czy art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 21 lipca 1984 r. o amnestii (Dz. U. Nr 36, poz. 192) ma zastosowanie do przestępstw zagrożonych wyłącznie karą grzywny?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneW prawie karnym rozróżnia się karę grzywny samoistnej i karę grzywny orzekaną obok kary pozbawienia wolności. W ustawie z dnia 21 lipca 1984 r. o amnestii (Dz. U. Nr 36, poz. 192) - ze względu na potrzeby jej stosowania - nie uczyniono takiego zróżnicowania i karę grzywny potraktowano jednolicie. Ustawa ta co do kary grzywny zawiera tylko jedno - ale za to całkowicie jednoznaczne unormowanie, a mianowicie że: "podlegają wykonaniu orzeczone prawomocnie kary grzywny". W ustawie tej natomiast nie ma unormowań, które by odnosiły się wprost do grzywien dopiero grożących sprawcy lub już orzeczonych, ale nieprawomocnie. W przepisach powołanej ustawy, zawierających katalog tego, co tej amnestii nie podlega, nie wymienia się kary grzywny.Co do kary grzywny orzekanej obok kary pozbawienia wolności Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 10 sierpnia 1984 r. - VI KZP 14/84 wyjaśnił, że okoliczność, iż w konkretnym wypadku należałoby orzec obok kary pozbawienia wolności karę grzywny, nie stanowi przeszkody do umorzenia postępowania na podstawie art. 4 ust. 2 powołanej ustawy o amnestii. Pogląd ten był zgodny z praktyką utrwaloną już w organach właściwych do stosowania tej amnestii. W myśl tej zasady umorzono z mocy amnestii wiele postępowań o przestępstwa, za które groziła sprawcom kara grzywny orzekana obok kary pozbawienia wolności.Z mocy amnestii umorzono także wiele postępowań o przestępstwa, za które groziła sprawcom kara grzywny samoistnej, wynikająca z sankcji tzw. alternatywnych, tj. przewidujących przemiennie karę pozbawienia wolności, ograniczenia wolności albo grzywny, jak również wynikająca z zastosowania art. 54 lub 57 k.k. W organach właściwych do stosowania rozważanej tu ustawy o amnestii utrwaliła się bowiem praktyka, że takie grzywny samoistne nie stanowią przeszkody do umorzenia postępowania z mocy amnestii. Pogląd przeciwny byłby zresztą niesłuszny, prowadziłby bowiem do tego, że z mocy amnestii podlegałyby umorzeniu postępowania o przestępstwa groźniejsze, za które należałoby orzec najsurowszą z kar przewidzianych w sankcji alternatywnej, tj. karę pozbawienia wolności, natomiast nie podlegałyby takiemu umorzeniu postępowania o przestępstwa w łagodniejszej ich postaci, a w tym wypadku zakwalifikowane przez ustawodawcę jako mniejszej wagi, za które należałoby zasadnie orzec najłagodniejszą z tego katalogu karę, tj. grzywnę samoistną. Pogląd przeciwny mógłby prowadzić także do tego, że np. oskarżeni mieliby interes w dowodzeniu, wbrew rzeczywistości, iż popełnili przestępstwo groźniejsze, ale tylko po to, by skorzystać z amnestii.Odnotować trzeba jeszcze jedną tzw. "zaszłość". Dotyczący wykroczeń art. 7 ust. 2 powołanej ustawy o amnestii - podobnie jak dotyczący przestępstw art. 4 ust. 2 tej ustawy - odsyła do odpowiedniego stosowania art. 2. Na tej podstawie, tj. art. 7 ust. 2 w zw. z art. 2 w kolegiach do spraw wykroczeń umorzono postępowania o wykroczenia bez względu na typ sankcji i postać grzywny (oczywiście, z wyjątkiem wyłączonych z amnestii wykroczeń o charakterze spekulacyjnym).Pytanie prawne dotyczy: "przestępstw zagrożonych wyłącznie karą grzywny". Pytanie więc - jak to wynika zresztą z jego treści - nie zmierza do podważenia przytoczonej wykładni i praktyki, w myśl których z mocy amnestii umorzono postępowanie o przestępstwa, za które groziła grzywna orzekana obok kary pozbawienia wolności, jak również grzywna samoistna wynikająca z sankcji alternatywnej oraz z zastosowania art. 54 lub 57 k.k. Pytanie, choć tego w nim nie powiedziano, dotyczy praktycznie ustawy karnej skarbowej, gdyż w zasadzie tylko ta ustawa zawiera pewną liczbę sankcji przewidujących za niektóre określone w niej przestępstwa wyłącznie karę grzywny (samoistnej). Pytanie nie dotyczy wykroczeń skarbowych. W uzasadnieniu tego pytania zawarty jest pogląd, że art. 4 ust. 2 powołanej ustawy o amnestii nie może mieć zastosowania do przestępstw zagrożonych wyłącznie karą grzywny.Przechodząc do tej części rozważań, celowe jest najpierw przypomnienie, że obecna ustawa o amnestii nie jest ustawą pierwszą, w myśl której stosuje się amnestię do przestępstw skarbowych, w tym zagrożonych karą grzywny. Wiele bowiem poprzednich amnestii obejmowało przestępstwa (występki) skarbowe, zagrożone również karą grzywny, w tym także grzywną samoistną (np. dekret z dnia 20 lipca 1964 r. - Dz. U. Nr 27, poz. 174; ustawa z dnia 21 lipca 1969 r. - Dz. U. Nr 21, poz. 151; ustawa z dnia 18 lipca 1974 r. - Dz. U. Nr 27, poz. 159; dekret z dnia 19 lipca 1977 r. - Dz. U. Nr 24, poz. 102).Zagrożone wyłącznie karą grzywny przestępstwa skarbowe z reguły stanowią uprzywilejowaną (łagodniejszą) w stosunku do podstawowej postać przestępstwa, ze względu na mniejszą wartość przedmiotu przestępstwa lub nieumyślność działania sprawcy. Tak np. pierwszy z przepisów szczegółowych ustawy karnej skarbowej, mający często praktyczne zastosowanie - art. 47 przewiduje w swej postaci podstawowej (§ 1), gdy wartość przedmiotu przestępstwa przekracza 20.000 zł, a sprawca działa umyślnie, grzywnę do 2.500.000 zł; natomiast w postaciach uprzywilejowanych, gdy wartość przedmiotu przestępstwa nie przekracza 20.000 zł (§ 2) lub gdy sprawca działa nieumyślnie (§ 3), zagrożenie karą grzywny jest dziesięciokrotnie (§ 2) lub dwudziestokrotnie (§ 3) niższe niż w sankcji podstawowej postaci tego przestępstwa. Gdyby więc uznać za słuszny pogląd prezentowany w uzasadnieniu pytania prawnego, to według niego podlegałoby umorzeniu z mocy amnestii postępowanie o podstawową postać przestępstwa określonego w art. 47 § 1 u.k.s. (oczywiście - jeżeli przewidywana kara pozbawienia wolności nie przekraczałaby lat 2), chociaż - co już powiedziano - w tej postaci przestępstwa chodzi o wyższą wartość i winę umyślną, a więc o większy ładunek społecznego niebezpieczeństwa czynu oraz o wysokie zagrożenie grzywną. Natomiast nie podlegałoby umorzeniu z mocy amnestii postępowanie o uprzywilejowane postacie tego przestępstwa (art. 47 § 2 i 3 u.k.s.), mimo że występuje w nich mniejsza wartość i wina nieumyślna, a więc mniejszy ładunek społecznego niebezpieczeństwa oraz wielokrotnie niższa grzywna. Taki stan rzeczy mógłby powodować te nielogiczne sytuacje procesowe, które już wskazano przy omawianiu grzywny samoistnej wynikającej z sankcji alternatywnej albo zastosowania art. 54 lub 57 k.k. W każdym zaś razie nie można przypisywać ustawodawcy - nawet jeżeli przepis ustawy nie jest w pełni precyzyjny - że chciał stworzyć takie sytuacje.W myśl art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 21 lipca 1984 r. o amnestii w sprawach o przestępstwa, o których mowa w ust. 1 tego przepisu, postępowanie karne umarza się, jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że należałoby za nie orzec karę, która uległaby darowaniu. Z artykułu 4 ust. 1 tej ustawy wynika z kolei, że chodzi tu o przestępstwa, w tym skarbowe, inne niż wymienione w art. 1, darowaniu zaś podlegają prawomocnie orzeczone kary pozbawienia wolności do lat 2 oraz kary ograniczenia wolności. Wykładnia wyłącznie gramatyczna cytowanego art. 4 mogłaby sugerować, że nie podlegają umorzeniu postępowania o przestępstwo, za które należałoby orzec nie podlegającą darowaniu karę grzywny, ale wówczas należałoby konsekwentnie przyjąć, iż obejmuje to grzywnę w każdej jej postaci, a więc również np. orzekaną obok kary pozbawienia wolności, co - jak wskazano - nie zostało przyjęte.Artykuł 4 ust. 2 należy interpretować łącznie z innymi przepisami powołanej ustawy o amnestii, a w szczególności z art. 2 ust. 2 i 3, który stosuje się odpowiednio. W myśl zaś art. 2 w sprawach nie zakończonych prawomocnym orzeczeniem postępowanie karne umarza się, przy czym ani ten przepis, ani art. 4 ust. 2 cytowanej ustawy o amnestii nie stanowią, że kara grzywny jest przeszkodą do umorzenia postępowania. Użyty w tym ostatnim przepisie zwrot "kara, która uległaby darowaniu", nie odnosi się do kary grzywny, gdyż ta darowaniu nie podlega. To sformułowanie odnosi się do kary pozbawienia wolności i kary ograniczenia wolności, ponieważ tylko one mogą być darowane. Darowanie kary pozbawienia wolności jest jednak zróżnicowane w zależności od tego, czy chodzi o przestępstwa wymienione w art. 1 czy w art. 4 powołanej ustawy o amnestii. W pierwszym wypadku daruje się każdą karę pozbawienia wolności, bez względu na jej wysokość, natomiast w drugim tylko tę, która nie przekracza 2 lat. Konsekwencją takiego zróżnicowania darowania prawomocnie orzeczonych kar pozbawienia wolności jest identyczne zróżnicowanie umorzenia postępowania w sprawach nie zakończonych prawomocnym orzeczeniem. Tak więc - na podstawie art. 2 ust. 2 cytowanej ustawy o amnestii - w sprawach nie zakończonych prawomocnym orzeczeniem, a dotyczących przestępstw wymienionych w art. 1 tej ustawy umarza się postępowanie bez względu na wysokość nieprawomocnie wymierzonej lub dopiero grożącej kary pozbawienia wolności. Natomiast na podstawie art. 4 ust. 2 tej ustawy w sprawach nie zakończonych prawomocnym orzeczeniem, a dotyczących przestępstw innych niż wymienione w art. 1, w tym skarbowych, postępowanie umarza się wtedy, gdy kara, którą należałoby orzec, nie byłaby wyższa od 2 lat pozbawienia wolności, a więc takiej kary, która wówczas, gdyby była prawomocna, podlegałaby darowaniu. Dlatego w tym przepisie (art. 4 ust. 2) konieczne było użycie zwrotu: "kara ulegałaby darowaniu". Sformułowanie to obejmuje również karę ograniczenia wolności, ponieważ podlega ona darowaniu, natomiast nie dotyczy kary grzywny, bez względu na jej postać, gdyż w myśl rozważanej tu ustawy o amnestii kara, gdyby już była prawomocnie orzeczona, podlegałaby wykonaniu, w pozostałych zaś wypadkach nie stanowi przeszkody do umorzenia postępowania, w tym również o przestępstwa skarbowe.