III CZP 63/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: K. Piasecki, J. Szachułowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Państwowego "Polmozbyt" w K. przeciwko Tadeuszowi K. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 18 października 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy ceny samochodów osobowych ustalone decyzją nr 5/81 Naczelnego Dyrektora Fabryki Samochodów Osobowych w Warszawie z dnia 23.I.1982 r. są cenami sztywnymi w rozumieniu przepisu art. 537 § 1 i § 3 k.c.?"udzielił następującej odpowiedzi:Ceny samochodów osobowych ustalone decyzją nr 5/81 Naczelnego Dyrektora Fabryki Samochodów Osobowych w Warszawie z dnia 23 I 1982 r. nie mają po dniu 1 stycznia 1982 r. charakteru cen sztywnych. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Krakowie w trybie art. 391 k.p. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Przedsiębiorstwo "Polmozbyt" w Krakowie domagało się zasądzenia od pozwanego Tadeusza K. zapłaty 192.000 zł, twierdząc, iż pozwany zakupił u strony powodowej w dniu 29.I.1982 r. samochód marki zastawa 1100 p, płacąc cenę w wysokości 240.000 zł, gdy w dacie kupna, zgodnie z decyzją Dyrektora Naczelnego Fabryki Samochodów Osobowych w Warszawie, obowiązywała nowa cena samochodów w wysokości 432.000 zł.Wedle twierdzeń pozwu sprzedaż samochodu odbywała się na zasadach uchwały nr 49 Rady Ministrów z dnia 26 lutego 1981 r. w sprawie sprzedaży samochodów osobowych dla ludności oraz rozwoju zaplecza motoryzacji (M.P. Nr 7, poz. 59), a stosownie do § 4 tej uchwały ceną samochodu jest cena detaliczna obowiązująca w dniu jego odbioru.Strona powodowa, uznając, że cena ta jest ceną sztywną, twierdziła dalej, że na zasadzie art. 537 k.c. oraz § 4 powołanej uchwały Rady Ministrów jest uprawniona do domagania się od pozwanego zapłaty różnicy między ceną uiszczoną a ceną obowiązującą w dacie sprzedaży samochodu.Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, podkreślając, że w chwili sprzedaży zarówno sprzedającemu, jak i kupującemu znana była cena wymieniona w fakturze, że decyzja o ustaleniu nowej ceny została podana do wiadomości sprzedającego dopiero w lutym 1982 r. W tej sytuacji nowa cena powinna obowiązywać najwcześniej od dnia jej ogłoszenia, nie może zaś mieć zastosowania do nabywców, którzy przed jej ogłoszeniem uiścili w dobrej wierze cenę starą.Sąd Rejonowy powództwo oddalił, przyjmując, że skoro w przypadku niniejszym dyrektor FSO wprowadził zmianę ceny sztywnej decyzją wydaną na 6 dni przed zawarciem umowy, a "Polmozbyt" w chwili zawierania umowy z pozwanym nie posiadał informacji o nowej cenie, przeto nie można przerzucać na kupującego ryzyka związanego z ogłoszeniem nowych cen, skoro działał w dobrej wierze. Sąd Rejonowy przyjął także, że odmienna interpretacja naruszałaby fundamentalne zasady obrotu towarowego i umów cywilnych.Od wyroku tego strona powodowa wniosła rewizję, zarzucając naruszenie przez Sąd Rejonowy art. 537 k.c. i art. 542 oraz § 4 uchwały nr 49 Rady Ministrów z dnia 26 lutego 1981 r. (M.P. Nr 7, poz. 59) oraz sprzeczność istotnych ustaleń z treścią zebranego w sprawie materiału.Przy rozpoznawaniu rewizji Sądowi Wojewódzkiemu nasunęło się budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, które sprowadza się do pytania, czy ceny samochodów osobowych ustalone decyzją nr 5/81 Naczelnego Dyrektora Fabryki Samochodów Osobowych w Warszawie z dnia 23.I.1982 r. są cenami sztywnymi w rozumieniu przepisu art. 537 § 1 i § 3 k.c.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia przytoczonego wyżej zagadnienia prawnego, należy zauważyć na wstępie, że przedstawione przez Sąd Wojewódzki w Krakowie zagadnienie prawne było już (przy podobnym stanie faktycznym) przedmiotem rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13.IX.1983 r. sygn. III CZP 16/83. W uchwale tej Sąd Najwyższy wyjaśnił, że po wejściu w życie uchwały nr 243 Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie zasad działalności przedsiębiorstw państwowych w 1982 r. (M.P. Nr 32, poz. 287), to jest po dniu 1.I.1982 r., ustalona wcześniej decyzją Państwowej Komisji Cen cena motocykla importowanego utraciła charakter ceny sztywnej. Podzielając w zupełności stanowisko zajęte w tej uchwale oraz przytoczoną w jej uzasadnieniu argumentację prawną, należy zauważyć, co następuje:Bezsporne jest w sprawie, że umowa kupna-sprzedaży samochodu została zawarta w dniu 29.I.1982 r., a więc w okresie obowiązywania uchwały nr 243 Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie zasad działalności przedsiębiorstw państwowych w 1982 r. (M.P. Nr 32, poz. 287). Na § 10 pkt 3 tej uchwały powołuje się zresztą w swej decyzji nr 5/81 Dyrektor Naczelny Fabryki Samochodów Osobowych w W., wprowadzając z dniem 1.I.1982 r. nowe ceny samochodów, m.in. samochodu marki zastawa. Wspomniana uchwała nr 243 Rady Ministrów, mająca charakter uchwały samoistnej, podjęta została w celu dostosowania działalności przedsiębiorstw do warunków reformy gospodarczej. W zakresie cen uchwała stanowiła, że przedsiębiorstwa stosują w obronie ceny urzędowe, ceny regulowane, ceny umowne oraz ceny wolne (§ 5). Równocześnie przyjęto, że ceny urzędowe uważa się za ceny maksymalne (§ 6 ust. 4 uchwały).Analiza przepisów uchwały dotyczących tych cen, ich charakteru i zasięgu prowadzi do wniosku, że w odniesieniu do samochodów importowanych obowiązywały ceny wolne ustalone przez sprzedawcę (§ 10 ust. 3 uchwały).Wprowadzenie nowego systemu cen znalazło ostateczne ustawowe rozwiązanie w ustawie z dnia 26 lutego 1982 r. o cenach (Dz. U. Nr 7, poz. 52), z mocą obowiązującą od dnia 9.III.1982 r. Stosownie do art. 2 ustawy w obrocie stosuje się ceny urzędowe, ceny regulowane oraz ceny umowne. Równocześnie przepis art. 10 ustawy określa charakter cen urzędowych oraz cen regulowanych, stanowiąc, że ceny te są cenami maksymalnymi. Wprowadzenie nowego systemu cen nie mogło oczywiście wpływać na zahamowanie obrotu towarowego. Dlatego też ustawodawca nałożył na właściwe organy i przedsiębiorstwa obowiązek dostosowania cen do postanowień uchwały (§ 14 ust. 2) oraz ustawy (art. 23 ust. 2), utrzymując w mocy ceny i marże handlowe ustalone na podstawie dotychczasowych zasad.Jednakże, jak to wyjaśnił już Sąd Najwyższy w powołanej na wstępie uchwale III CZP 36/83, klauzula ta nie oznacza, że utrzymano w mocy dotychczasowy charakter cen, to znaczy ceny sztywne, minimalne, wynikowe. Oznacza to tylko, że utrzymano w mocy dotychczasową wysokość cen i marż, nie zaś ich charakter. Z dniem 1.I.1982 r. sprzedawca samochodu mógł cenę ustaloną wcześniej przez Państwową Komisję Cen obniżyć lub podwyższyć albo pozostawić na dotychczasowym poziomie, jednakże z tym dniem zmienił się charakter tej ceny.W świetle więc zaistniałego po dniu 1.I.1982 r. nowego stanu prawnego w zakresie systemu cen i ich charakteru kodeksowe pojęcie ceny sztywnej i minimalnej straciło praktycznie na znaczeniu w obrocie towarowym, a tym samym w rozważanej sprawie art. 537 k.c. co do obowiązku wyrównania różnicy do wysokości ceny sztywnej stał się bezprzedmiotowy.Wychodząc z tych założeń, na przedstawione pytanie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.