III UZP 7/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj. Sędziowie SN: E. Brzeziński (sprawozdawca), B. Błachowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL Witolda Bryndy, w sprawie z wniosku Pawła M. przeciwko Wojewódzkiemu Sztabowi Wojskowemu w K. o odszkodowanie w związku z wypadkiem w czasie służby wojskowej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie postanowieniem z dnia 16 czerwca 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"1. Czy postanowienia art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy (Dz. U. Nr 47, poz. 282) odnoszą się do roszczeń o odszkodowanie żołnierza, który uległ wypadkowi w czasie służby wojskowej w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz. U. Nr 53, poz. 342)?W razie odpowiedzi negatywnej -2. Czy roszczenia o odszkodowanie w związku z wypadkiem wymienionym w punkcie 1 ulegają przedawnieniu?W razie odpowiedzi pozytywnej na pytanie 2 -3. Od jakiej daty roszczenia te są wymagalne, jeżeli organy wojskowe nie wszczęły z urzędu postępowania powypadkowego?"podjął następującą uchwałę:1. Przewidziane w ustawie z dnia 16 grudnia 1972 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz.U. Nr 53, poz. 342) roszczenia o odszkodowanie żołnierza, który uległ wypadkowi w czasie służby wojskowej w rozumieniu art. 2 ustawy, ulegają przedawnieniu z upływem 10 lat od daty wypadku. 2. Do roszczeń tych nie ma zastosowania przepis art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy (Dz.U. Nr 47, poz. 282). Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca domagał się przyznania mu odszkodowania w związku z wypadkami, jakim uległ dnia 14.I.1974 r. i dnia 4.VII.1976 r. w czasie służby wojskowej podczas wykonywania obowiązków żołnierza. W pierwszym wypadku wnioskodawca doznał odmrożenia małżowin usznych i rąk, w drugim wypadku zaś - skręcenia stawu skokowego prawego.Szef Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego decyzją z dnia 12.IV.1983 r. odmówił przyznania odszkodowania z następującym uzasadnieniem:"Rejonowa Wojskowa Komisja Lekarska w Kołobrzegu orzeczeniem nr 313/U/83 z dnia 21 stycznia 1983 r. orzekła, iż wskutek tych wypadków wnioskodawca doznał łącznie 15% trwałego uszczerbku na zdrowiu (odmrożenie małżowin usznych i rąk - 10%, skręcenie stawu skokowego prawego - 5%). Uszczerbki te w myśl ustaleń komisji powstały bezpośrednio po wypadkach, a zatem blisko 9 lat i 7 lat temu. Ten znaczny upływ czasu od daty ujawnienia się skutków wypadków do dnia zgłoszenia roszczeń odszkodowawczych spowodował, iż uległy one przedawnieniu. W myśl bowiem art. 8 w związku z art. 42 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy (Dz. U. Nr 47, poz. 282), roszczenie odszkodowawcze, jako należność przysługująca żołnierzowi na podstawie odrębnych od uposażenia przepisów, przedawnia się z upływem 3 lat od dnia, w którym stało się wymagalne, tj. od dnia wypadków. W tym stanie rzeczy, skoro roszczenie uległo przedawnieniu, przeto nie może być obecnie zaspokojone".Decyzję tę zatwierdził w dniu 24.V.1983 r. Dowódca Pomorskiego Okręgu Wojskowego, wskazując ze swej strony, co następuje: "wobec nieuregulowania problematyki przedawnienia roszczeń odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz. U. Nr 53, poz. 342) w tym przedmiocie mają zastosowanie przepisy art. 8 w związku z art. 43 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy (Dz. U. Nr 47, poz. 282). W świetle tych przepisów należności przysługujące żołnierzowi na podstawie odrębnych przepisów przedawniają się z upływem 3 lat od dnia wymagalności. Wymagalność roszczeń wynika ze specyfiki stosunku prawnego. W każdym razie wymagalność roszczenia rozpoczyna się od pierwszego dnia, w którym uprawniony mógł podjąć pierwszą czynność prawną zmierzającą do zaspokojenia roszczenia. Skoro się zważy, że w myśl § 16 ust. 1 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 25 października 1976 r. w sprawie postępowania o odszkodowanie w razie wypadku lub choroby pozostającej w związku ze służbą wojskową (Dz. U. Nr 36, poz. 212) postępowanie odszkodowawcze wszczyna się z urzędu lub na wniosek, to za datę wymagalności roszczenia odszkodowawczego z tytułu wypadku pozostającego w związku z pełnieniem czynnej służby wojskowej uznać należy datę tego wypadku. W tej bowiem dacie poszkodowany w wypadku żołnierz może zgłosić wniosek o przyznanie odszkodowania. W omawianej sprawie od chwili zaistnienia każdego z obu wypadków do chwili wpłynięcia dokumentów uprawniających Wojewódzki Sztab Wojskowy w Koszalinie do wszczęcia postępowania odszkodowawczego upłynęły okresy okresy znacznie przekraczające 3-letni okres przedawnienia roszczeń (...). Nastąpiło więc przedawnienie z tytułu obu wypadków (...)".Od decyzji Dowódcy Pomorskiego Okręgu Wojskowego wnioskodawca odwołał się do Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie. Zdaniem wnioskodawcy roszczenia jego nie uległy przedawnieniu, ponieważ prawo do odszkodowania nabył od chwili orzeczenia Rejonowej Komisji Lekarskiej, a nie od daty wypadków.W związku z tym odwołaniem wnioskodawcy Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, przytoczone w części wstępnej niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ustawa z dnia 16 grudnia 1972 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz. U. Nr 53, poz. 342) jest aktem normatywnym nie nawiązującym do ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy (Dz. U. Nr 47, poz. 282) i reguluje grupę zagadnień nie wykazujących związku z uposażeniem żołnierzy.Przepisy art. 8 i art. 43 ostatnio wymienionej ustawy mają treść następującą:"Art. 8.1. Roszczenia z tytułu prawa do uposażenia i innych należności pieniężnych ulegają przedawnieniu z upływem trzech lat od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne"."Art. 43. Do należności przysługujących żołnierzom na podstawie odrębnych przepisów z tytułu: umundurowania, wyżywienia, zakwaterowania lub innych świadczeń stosuje się odpowiednio przepis art. 8".Przykładowe wyliczenie w przytoczonym przepisie art. 43 takich świadczeń, jak umundurowanie, wyżywienie i zakwaterowanie, wskazuje na to, że chodzi nie o jakiekolwiek świadczenia przysługujące żołnierzowi, lecz o świadczenia, które, choć nie są "uposażeniem" w rozumieniu art. 2 tej ustawy, spełniają jednak funkcję podobną, jaką spełnia uposażenie. Gdyby miało być inaczej, wyliczenie to nie byłoby w ogóle potrzebne. Świadczenie odszkodowawcze przysługujące - zresztą nie tylko samym żołnierzom, lecz także członkom ich rodzin - w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową, na podstawie ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r., spełniają zupełnie inną funkcję w porównaniu z "uposażeniem" żołnierzy. Nie wykazują także podobieństwa ani z umundurowaniem żołnierzy, ich wyżywieniem, zakwaterowaniem i innymi podobnymi "alimentacyjnymi" świadczeniami ze strony władz wojskowych, niezbędnymi do umożliwienia żołnierzowi wykonywania służby wojskowej. W konsekwencji należy uznać, że przepisy art. 8 i art. 43 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy nie dają odpowiedzi na pytanie, czy roszczenia o odszkodowanie, przewidziane w ustawie z dnia 16 grudnia 1972 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową, ulegają przedawnieniu i ewentualnie jakiemu. Odpowiedź zawarta jest w ogólnych przepisach prawa cywilnego.Odszkodowanie bowiem za szkody wywołane wypadkami i chorobami - jeśli odpowiedzialność ponosi inna osoba - jest w zasadzie pojęciem cywilnoprawnym. W razie zaistnienia jakiegokolwiek wypadku punktem wyjściowym wszelkich rozważań dotyczących skutków prawnych, jakie wypadek ten wywołał, są przepisy prawa cywilnego, mające - w tym zakresie - charakter przepisów ogólnych i podstawowych. Przepisy tego prawa ustępują dopiero w zestawieniu z przepisami szczególnymi, jeśli przepisy takie zostały wydane i odnoszą się do konkretnego wypadku. Z tego względu w niezbyt jeszcze odległej przeszłości również zagadnienia związane z wypadkami przy pracy, w szczególności zagadnienia związane z przedawnieniem tych roszczeń, trzeba było rozwiązywać przy zastosowaniu przepisów prawa cywilnego (por. wpisaną do księgi zasad prawnych uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24.X.1969 r. sygn. III PZP 8/69, OSNCP 1970, z. 3, poz. 41). Grupa tych zagadnień znalazła się w dziedzinie prawa pracy dopiero wówczas, gdy prawo pracy wyodrębniło się w samodzielną gałąź prawa.W odróżnieniu od prawa pracy w samodzielną gałąź prawa pracy nie wyodrębniło się dotychczas "prawo wojskowe" czy "żołnierskie". Odrębne uregulowania prawne dotyczą tylko poszczególnych kwestii związanych ze służbą wojskową. Ustawa z dnia 16 grudnia 1972 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz. U. Nr 53, poz. 342) w sposób szczególny normuje jedynie część problematyki dotyczącej wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową. Nie zawiera samodzielnego unormowania dotyczącego przedawnienia roszczeń odszkodowawczych przysługujących na podstawie tej ustawy osobom w niej wymienionym. Należy więc uznać, że w tym zakresie zastosowanie mają ogólne unormowania zawarte w kodeksie cywilnym, w szczególności w części ogólnej (księga pierwsza) kodeksu cywilnego. Cywilnoprawnego charakteru rozważanych roszczeń nie zmienia szczególny tryb, w jakim roszczenia te mogą być dochodzone. Ten szczególny tryb (postępowanie przed szefem wojewódzkiego sztabu wojskowego w I instancji, przed dowódcą okręgu wojskowego w II instancji i dopiero po wyczerpaniu tej drogi administracyjnej - postępowanie przed okręgowym sądem pracy i ubezpieczeń społecznych i ewentualnie także przed Sądem Najwyższym) wchodzi w zastosowanie dlatego tylko, że szczególne przepisy (art. 11-14 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. oraz przepisy rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 25 października 1976 r. w sprawie postępowania o odszkodowanie w razie wypadku lub choroby pozostającej w związku ze służbą wojskową - Dz. U. Nr 36, poz. 212) tryb taki ustanowiły. Pozostaje to jednak bez wpływu na samą istotę rozpoznawanych w tym trybie roszczeń.W myśl art. 118 k.c. termin przedawnienia roszczeń - przy braku unormowań szczególnych - wynosi lat dziesięć. Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne (art. 120 § 1 k.c.), przy czym nawet w sytuacjach, gdy szkoda wynikła ze zbrodni, roszczenie o naprawienie szkody ulega przedawnieniu z upływem lat dziesięciu od dnia popełnienia przestępstwa, bez względu na to, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia (art. 442 § 2 k.c.). Zestawienie tych przepisów upoważnia do wniosku, że roszczenia odszkodowawcze przewidziane w rozważanej ustawie z dnia 16 grudnia 1972 r. powstają w dacie wypadku, który szkodę wywołał, i ulegają przedawnieniu z upływem 10 lat od tej daty - bez względu na to, kiedy szkoda rzeczywiście powstała lub została ujawniona i stwierdzona. Wnioskowi takiemu nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że w myśl rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 25 października 1976 r. w sprawie postępowania o odszkodowanie w razie wypadku lub choroby pozostającej w związku ze służbą wojskową (Dz. U. Nr 36, poz. 212) do podjęcia z urzędu niektórych czynności zmierzających do ustalenia rzeczywistego przebiegu wypadku i jego przyczyn zostały zobowiązane organy wojskowe. Stosowne postępowanie może być wszczęte także na wniosek żołnierza, a w razie śmierci żołnierza po zwolnieniu z czynnej służby wojskowej - na wniosek członka jego rodziny (§ 16 rozporządzenia). Złożenie takiego wniosku przerywa bieg przedawnienia (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.), nie zachodzi więc realne niebezpieczeństwo, że wskutek opieszałości organów wojskowych może dojść do przedawnienia roszczeń.Na przedstawione Sądowi Najwyższemu pytanie należało przeto udzielić odpowiedzi jak w sentencji niniejszej uchwały.