II KR 108/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN W. Sutkowski.Sędziowie SN: A. Hapon (spr.), K. Jarząbek.Protokolant: V. Wojtaszek.Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Kubicki.SentencjaSąd Najwyższy w Warszawie - Izba Karna na rozprawie po rozpoznaniu w dniu 26 maja 1983 r. sprawy Edwarda N., Marcelego P., Leszka T., Waldemara R., Mariana R. i Jana K. oskarżonych z art. 202 § 1 k.k. i 202 § 1 k.k. w związku z art. 58 k.k. z powodu rewizji wniesionych przez prokuratora w odniesieniu do wszystkich oskarżonych o obrońców oskarżonych M. P., L. T. i J. K. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Jeleniej Górze z dnia 22 grudnia 1982 r., sygn. akt. II K 84/82:uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Wojewódzkiemu w Jeleniej Górze do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW sprawie niniejszej oskarżeni zostali:1) Edward N.,2) Marceli P.,3) Leszek T.,4) Waldemar R.,5) Marian R.,6) Jan K.o to, że w okresie od 2 lipca 1974 r. do dnia 18 marca 1976 r. na terenie gminy L., woj. jeleniogórskiego, działając wspólnie, a nadto w porozumieniu z bliżej nieustaloną liczbą indywidualnych dostawców trzody chlewnej i bydła, wyzyskując przy tym działalność skupu i kontraktacji żywca miejscowej Gminnej Spółdzielni "S.", zagarnęli na szkodę Zakładów Mięsnych w L. i J. pieniądze w kwocie 2.100.000 zł w ten sposób, że Feliks M., jako wagowy Gminnej Spółdzielni, a pozostali, jako klasyfikatorzy żywca Zakładów Mięsnych w J., zawyżali wagę, klasę i cenę dostarczonych sztuk trzody chlewnej i bydła, w następstwie czego została naliczona i wypłacona dostawcom nienależna zapłata w wyżej wymienionej wysokości, którą następnie uczestnicy tegoż porozumienia przestępnego dzielili między sobą, przy czym:- Edward N. w okresie od 2 lipca 1974 r. do 11 kwietnia 1975 r. współdziałał w zagarnięciu kwoty 724.170 zł, z której w wyniku podziału osiągnął osobistą korzyść materialną w wysokości 160.900 zł;- Waldemar R. od 15 października 1974 r. do 16 marca 1976 r. współdziałał w zagarnięciu kwoty 667.470 zł, z której przy podziale osiągnął osobistą korzyść w wysokości 147.300 zł;- Leszek T. w okresie od 1 sierpnia do 17 października 1974 r., od 12 sierpnia do 30 grudnia 1975 r. i od 26 lutego do 16 marca 1976 r. współdziałał w zagarnięciu 276.750 zł, z której w wyniku podziału otrzymał sumę 61.500 zł;- Marceli P. w okresie od 9 września 1975 r. do 9 marca 1976 r. współdziałał w zagarnięciu kwoty 148.950 zł, z której w 1976 r. w wyniku podziału osiągnął osobistą korzyść majątkową w wysokości 33.100 zł;- Marian R. w okresie od 11 marca 1975 r. do 13 stycznia 1976 r. współdziałał w zagarnięciu kwoty 57.600 zł, z której przy podziale osobistą korzyść osiągnął w wysokości 12.800 zł, oraz- Jan K. w dniach 26 sierpnia i 21 października 1975 r. współdziałał w zagarnięciu kwoty 25.200 zł, z której przy podziale osiągnął osobistą korzyść w wysokości 5.800 zł,tj. w stosunku do Edwarda N., Waldemara R., Leszka T. i Marcelego P. o przestępstwo określone w art. 202 § 2 k.k. w zw. z art. 58 k.k., a w stosunku do Marian R. i Jana K. o przestępstwo określone w art. 202 § 1 k.k. w zw. z art. 58 k.k.Po rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki w Jeleniej Górze wyrokiem z dnia 22 grudnia 1982 r., sygn. akt. II K 84/82 uznał:I.Edwarda N. za winnego popełnienia czynu opisanego w akcie oskarżenia z tym, iż współdziałał w zagarnięciu kwoty, co najmniej 288.869,50 zł, z której w wyniku podziału osiągnął osobistą korzyść materialną, co najmniej w kwocie 50.000 zł i za to z mocy art. 202 § 1 k.k. skazał go na karę trzech lat pozbawienia wolności,II.Leszka T. za winnego popełnienia czynu opisanego w akcie oskarżenia z tym, iż współdziałał w zagarnięciu kwoty 3.759 zł na szkodę Zakładów Mięsnych w L. oraz kwoty co najmniej 30.000 zł na szkodę bliżej nieustalonych dostawców, z której w wyniku podziału osiągnął osobistą korzyść materialną, co najmniej w kwocie 17.000 zł i za to z mocy art. 202 § 1 k.k. skazał go na karę jednego roku i trzech miesięcy pozbawienia wolności,III.Marcelego P. za winnego popełnienia czynu opisanego w akcie oskarżenia z tym, iż współdziałał w zagarnięciu kwoty, co najmniej 40.000 zł, na szkodę bliżej nieustalonych dostawców, z której w wyniku podziału osiągnął osobistą korzyść materialną w wysokości, co najmniej 20.000 zł i za to z mocy art. 202 § 1 k.k. skazał go na karę jednego roku i trzech miesięcy pozbawienia wolności,IV.Jana K. za winnego popełnienia czynu opisanego w akcie oskarżenia z tym, iż współdziałał w zagarnięciu kwoty, co najmniej 2.400 zł, na szkodę bliżej nieustalonych dostawców, z której w wyniku podziału osiągnął osobistą korzyść materialną, co najmniej w kwocie 1.200 zł i za to z mocy art. 202 § 1 k.k. skazał go na karę jednego roku i jednego miesiąca pozbawienia wolności,V.uniewinnił oskarżonych Antoniego R. i Mariana R. od zarzutów aktu oskarżenia, a kosztami postępowania w tej części obciąża Skarb Państwa,VI.na mocy art. 36 § 3 k.k. orzekł grzywnę, a to wobec oskarżonych:1)Edwarda N. - w kwocie 50.000 zł, z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na 200 dni zastępczej kary pozbawienia wolności,2)Marcelego P. - w kwocie 30.000 zł,3)Leszka T. - kwocie 30.000 zł,4)Jana K. - w kwocie 12.000 zł,VII.na mocy art. 73 § 1 i 2 k.k. zawiesił warunkowo oskarżonemu Marcelemu P., Leszkowi T. i Janowi K. wykonanie orzeczonych kar pozbawienia wolności na okres lat trzech,VIII.na mocy art. 83 § 3 k.k. zaliczył oskarżonym na poczet orzeczonych grzywien okres tymczasowego aresztowania, a to:1)Marcelemu P. - od dnia 23 marca 1976 r. do dnia 9 czerwca 1976 r.,2)Leszkowi T. - od dnia 23 marca 1976 r. do dnia 3 września 1976 r.,3)Janowi K. - od dnia 23 marca 1976 r. do dnia 11 sierpnia 1976 r.- przyjmując jeden dzień aresztu za równoważny grzywnie w kwocie 400 zł,IX.na mocy art. 83 § 1 k.k. zaliczył osk. Edwardowi N. na poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności okres tymczasowego aresztowania od dnia 27 maja 1976 r. do dnia 16 września 1977 r.,X.na mocy art. 363 § 1 i 3 k.p.k. zasądził od oskarżonego Edwarda N. na rzecz Zakładów Mięsnych w J. kwotę 50.000 zł z 8% od dnia 19 marca 1976 r.,XI.na mocy art. 75 § 3 k.k. nałożył na osk. Leszka T. obowiązek wpłacenia kwoty 3.759 zł na rzecz Zakładów Mięsnych w L., w terminie jednego miesiąca od uprawomocnienia się wyroku,XII.zwolnił oskarżonych od ponoszenia kosztów postępowania i uiszczenia opłaty.Powyższy wyrok został zaskarżony przez prokuratora i obrońców oskarżonych M.P., L.T. i J.K.Rewizja prokuratora zaskarżonemu wyrokowi zarzuca:- obrazę art. 3, art. 152, art. 176, art. 313 § 1 i art. 314 § 1 k.p.k. i art. 372 § 1 k.k., której Sąd Wojewódzki dopuścił się przez to, że: przed rozstrzygnięciem sprawy nie wyjaśnił wszystkich istotnych okoliczności, a w szczególności zaniechał w toczącym się postępowaniu bezpośredniego przesłuchania Feliksa M., mimo że dowód ten miał najistotniejsze znaczenie dla ustalenia wysokości zagarniętego mienia społecznego oraz oceny udziału oskarżonych Antoniego R. i Mariana R. o popełnionych nadużyciach, zaś w wypadku stwierdzenia braku możliwości przeprowadzenia tegoż dowodu, pominął zawnioskowany w akcie oskarżenia dowód odtworzenia taśm magnetofonowych przesłuchania tegoż Feliksa M., nie rozważył potrzeby skonfrontowania przez biegłego Józefa M. jego ustaleń z oskarżonym Feliksem M., i mimo że jego opinia, złożona przed Sądem, nie była stanowcza i precyzyjna, oraz - jak sam Sąd określił - jest nieprzydatna w sprawie, zaniechał zadania temuż biegłemu stosownych pytań w kierunku jej uzupełnienia, co w konsekwencji doprowadziło do przedwczesnego rozstrzygnięcia sprawy, przy czym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, Sąd - orzekający w sposób niedostateczny - uzasadnił, z jakich przyczyn nie dał wiary wyjaśnieniom Feliksa M., z jakiej przyczyny odrzucił opinię biegłego w zakresie ustaleń wysokości kwot, a nadto nie wskazał, na jakich podstawach przyjął wysokość szkody, jaką ponieśli dostawcy i Zakłady Mięsne.Stawiając ten zarzut, rewizja wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Jeleniej Górze.Rewizja oskarżonego M. P. zaskarżonemu wyrokowi zarzuca:- błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia oraz obrazę przepisów postępowania art. 3 § 1 i art. 357 k.p.k. - co miało wpływ na treść wyroku - przez uznanie fragmentów wyjaśnień oskarżonego w postępowaniu przygotowawczym, jako dostateczny materiał do przyjęcia winy oskarżonego, podczas gdy wyniki sądowego postępowania dowodowego, a w szczególności protokoły kontroli i zeznania świadków oraz biegłego, winę oskarżonego wyłączają.Na tej podstawie autor rewizji wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku w kierunku uniewinnienia oskarżonego z zarzutu oskarżenia.Rewizja obrońcy oskarżonych L. T. i J. K. zaskarżonemu wyrokowi zarzuca:- błąd w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę wyroku, co mogło mieć wpływ na jego treść, polegający na uznaniu oskarżonych za winnych przypisanych im czynów na podstawie przyznania się ich w śledztwie, które oskarżeni ci odwołali na rozprawie - przy czym brak innych dowodów, przemawiających za ich winą,i wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku przez uniewinnienie oskarżonych L. T. i Jana K. od zarzuconych im czynów.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W związku z treścią niniejszego wyroku, należy przede wszystkim ustosunkować się do rewizji prokuratora. Godzi się również na wstępie podkreślić, że uznanie przez Sąd Najwyższy za słuszną rewizję Prokuratora, w niczym nie przesądza, ani nie sugeruje przyszłego rozstrzygnięcia po ponownym rozpoznaniu sprawy.Nie można odmówić słuszności rewizji prokuratora w tej części, gdy zarzuca obrazę przepisów postępowania, polegające na tym, że Sąd Wojewódzki odstąpił od przesłuchania Feliksa M., ujawniając na rozprawie jego wyjaśnienia z postępowania przygotowawczego, to jest obrazę przepisów art. 152 i art. 313 § 1 w związku z art. 338 § 1 k.p.k., co mogło mieć wpływ na treść orzeczenia.Podstawową zasadą procesu karnego jest niewątpliwie zasada prawdy obiektywnej, wyrażona w art. 2 § 1 pkt 2 k.p.k., której winny odpowiadać ustalenia faktyczne, stanowiące podstawę rozstrzygnięć.Zobowiązuje to tak Sąd, jak i inne organy procesowe, niezależnie od ich woli, inicjatywy czy stanowiska stron, do podejmowania wszelkich dostępnych środków procesowych niezbędnych dla dotarcia do tej prawdy. Wszystkie więc zebrane w sprawie istotne dowody winny być przeprowadzone bezpośrednio przed Sądem orzekającym, z wyjątkami przewidzianymi w Kodeksie postępowania.Odstąpienie od bezpośredniego przesłuchania w tych warunkach tak istotnego świadka, jakim jest Feliks M. i ograniczenie się do ujawnienia jego wyjaśnień składanych w postępowaniu przygotowawczym, stanowi poważne uchybienie, godzące w te zasady, a w szczególności stanowi obrazę przepisu art. 338 § 1 k.p.k., co mogło mieć wpływ na treść zaskarżonego wyroku.Nie można zgodzić się ze stanowiskiem Sądu Wojewódzkiego, wyrażonym w jego postanowieniu z dnia 25 listopada 1982 r., mocą którego - na podstawie art. 338 § 1 k.p.k. odczytał na rozprawie wyjaśnienia oskarżonego Feliksa M., że "nie można bezpośrednio przeprowadzić dowodu z jego wyjaśnień", a także, że: "w określonej sytuacji odpada ograniczenie przewidziane w art. 338 k.p.k.".Przyjęty w tym postanowieniu argument, iż Feliks M. jest od kilku lat obłożnie chory nie jest także przekonywujący, wobec braku w aktach aktualnego świadectwa lekarskiego o stanie jego zdrowia. Ostatnie zaświadczenia lekarskie w tej mierze są z miesiąca czerwca 1982 r. i nie wykluczają możliwości jego przesłuchania. Sąd Wojewódzki natomiast nie podjął przed wydaniem omawianego postanowienia żadnej próby mającej na celu przeprowadzenie dowodu z bezpośredniego przesłuchania Feliksa M., a w szczególności nie sprawdził uprzednio stanu jego zdrowia i nie rozważył - w zależności od aktualnej opinii lekarskiej - przesłuchania go w trybie art. 343 k.p.k.Sąd Najwyższy nie przeoczył również tego, że wśród wielu świadectw lekarskich, dotyczących Feliksa M., znajduje się i takie, w którym na pytanie obrońcy stwierdza się, że: "podczas przesłuchania chory może nagle stracić przytomność i już jej nie odzyskać". Dokument ten jednak dotyczy stanu zdrowia Feliksa M. z przed wielu lat, gdyż nosi datę 15 marca 1978 r. Bez sprawdzenia więc aktualnego stanu zdrowia Feliksa M. nie wolno było Sądowi rezygnować z bezpośredniego przeprowadzenia tego podstawowego dla sprawy dowodu - ewentualnie w trybie art. 343 k.p.k. - a jeśli zaszłaby taka konieczność, w obecności lekarza.Odstąpienie od bezpośredniego przeprowadzenia podstawowego dla sprawy dowodu i ujawnienia na rozprawie składanych przez oskarżonego wyjaśnień w trybie art. 338 § 1 k.p.k. jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy aktualne orzeczenie lekarskie - z uwagi na stan zdrowia - wyklucza możliwość takiego przesłuchania chorego w jakichkolwiek warunkach (art. 343 k.p.k.) i nie rokuje w najbliższej przyszłości ustania tej przeszkody.Tak w tym przedmiocie ukształtowało się dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego (np. OSNiKW 11/73, poz. 145).Pozostałe zarzuty, argumenty zawarte w rewizji prokuratora, nie miały wpływu na rozstrzygnięcie. Jednakże w związku z tymi zarzutami i argumentami i niezależnie od nich należy stwierdzić, co następuje:W pierwszej kolejności należy wytknąć nieuzasadnioną przewlekłość w prowadzeniu niniejszej sprawy przez Sąd I instancji.Sprawa, dotycząca wymienionych na wstępie oskarżonych, mogła być bowiem rozpoznana wiele lat wcześniej, to jest niezwłocznie po wydaniu przez Sąd Wojewódzki w dniu 14 czerwca 1977 r. postanowienia o zawieszeniu postępowania sądowego przeciwko Feliksowi M., wyłączając sprawę tego oskarżonego do odrębnego postępowania. Postanowienie o takim wyłączeniu wydał Sąd dopiero w dniu 21 lipca 1982 r., powołując się na zaświadczenia lekarskie z maja i czerwca 1982 r.Podobnych zaświadczeń lekarskich było przecież już uprzednio wiele z lat poprzednich i to nawet bardziej uzasadniających wyłączenie w stosunku do niego postępowania, jak z dnia 15 marca 1977 r.Rozpoznania sprawy w stosunku do wymienionych na wstępie oskarżonych było tym bardziej konieczne, jeśli się uwzględni fakt, że zawieszenie postępowania nastąpiło wyłącznie w stosunku do oskarżonego Feliksa M. Nadpisanie w maszynowym odpisie tego postanowienia "innych" jest niezgodne z oryginałem wspomnianego postanowienia. Brak postanowienia o podjęciu zawieszonego postępowania w stosunku do pozostałych oskarżonych potwierdza również to, że zawieszenie dotyczyło wyłącznie oskarżonego Feliksa M.Zarzut nie przesłuchania przez Sąd zaliczonych w poczet dowodów dwóch taśm z przesłuchań oskarżonego Feliksa M. nie jest istotny, zważywszy, że są to taśmy z przesłuchań, z których protokoły znajdują się w aktach sprawy. Błędem jednak Sądu było pominięcie przy ujawnieniu tych protokołów wyjaśnień Feliksa M. z dnia 26 marca 1976 r., a dotyczącego nagrań na jedną z taśm.Odnośnie krytyki zawartej w rewizji prokuratora, a dotyczącej nieścisłości w protokołach rozprawy, to z ubolewaniem stwierdzić trzeba brak stosownych sprostowań tego protokołu, co - jeżeli rzeczywiście nieścisłości te miały miejsce - mogły z miejsca wyjaśnić sprawę.W aktualnej sytuacji, wobec uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania z innych przyczyn, badanie tych okoliczności stało się bezprzedmiotowe.Bezprzedmiotowe również stało się z tych samych powodów ustosunkowanie do rewizji obrońców oskarżonych. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy będą możliwości przedkładania Sądowi I instancji swoich racji przez oskarżonych i ich obrońców, a niezależnie od tego Sąd z urzędu winien mieć na uwadze zarzuty i argumenty podniesione w rewizji obrońców oskarżonych i w odpowiedzi na rewizje prokuratora.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd winien rozważyć możliwość i zakres korzystania ze wskazań zawartych w przepisie art. 391 k.p.k.Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł, jak na wstępie.