III CZP 15/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Gola. Sędziowie SN: S. Dmowski (sprawozdawca), Z. Marmaj.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Lucyny K. przeciwko Janowi K. o ustalenie prawa po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 10 lutego 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy stanowi składnik dorobku małżonków budynek mieszkalny z prawem do gruntu, nabyty na własność w czasie trwania małżeńskiej wspólności ustawowej przez jednego tylko z małżonków, jeżeli do nabycia tej własności doszło w wyniku realizacji praw członkowskich i majątkowych, uzyskanych przez tego małżonka przed powstaniem ustawowej wspólności małżeńskiej, z tytułu przynależności do spółdzielczego zrzeszenia budowy domów jednorodzinnych?"podjął następującą uchwałę:O przynależności do majątku wspólnego małżonków budynku mieszkalnego wybudowanego w ramach spółdzielczego zrzeszenia budowy domów jednorodzinnych oraz działki gruntu, na której dom został wzniesiony, decyduje data sporządzenia umowy przenoszącej własność budynku i prawo do działki. Uzasadnienie faktycznePozwany Jan K. w 1980 r. został członkiem Spółdzielczego Zrzeszenia Budowy Domów Jednorodzinnych w W.-F. Jednocześnie uzyskał zgodę zrzeszenia na przejęcie wkładu budowlanego od M.K., a także jej praw do użytkowania działki, na której miał być wzniesiony domek jednorodzinny przy ul. (...) nr (...) w W., oraz znajdującego się na tej działce budynku gospodarczego dostosowanego do zamieszkania. Dom jednorodzinny wybudowany został zgodnie z założeniami planu budowlanego. Odbioru robót i wstępnego rozliczenia dokonano w dniu 21.XI.1981 r. Wpłaty pozwanego na rzecz zrzeszenia równały się wtedy około 50 procentom wkładu budowlanego. W pozostałej części pozwany korzystał z kredytu. W dniu 6.V.1965 r. pozwany zawarł związek małżeński z powódką Lucyną K. Po zawarciu małżeństwa wykonane zostały w wybudowanym domu ze wspólnych środków roboty wykończeniowe i adaptacyjne, jak również została spłacona część kredytu bankowego. Do przeniesienia własności domu na rzecz pozwanego doszło dopiero w 1981 r. (mimo że pozwany był wzywany do przewłaszczenia jeszcze w 1977 r.), gdyż powódka domagała się "przewłaszczenia" na rzecz obojga małżonków, co znajdowało aprobatę zrzeszenia, natomiast pozwany nie wyrażał na to zgody. W sprawie niniejszej powódka wystąpiła z powództwem o ustalenie, że nieruchomość przy ul. (...) nr (...) w W. stanowi przedmiot objęty ustawową wspólnością małżeńską. Sąd Rejonowy oddalił powództwo, uznając, że pozwany nabył nieruchomość przed zawarciem małżeństwa, skoro wcześniej otrzymał uprawnienie do objęcia działki i budynku, jak również prawo nabycia własności w przyszłości. Zdaniem Sądu Rejonowego "akt przewłaszczenia" jest jedynie "konsekwencją nabytych uprzednio uprawnień".Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi o treści przytoczonej w sentencji uchwały, Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Przepis art. 32 k.r.o. statuuje zasadę, że przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków lub jednego z nich stanowią ich dorobek. Oznacza to, że w ustroju wspólności ustawowej wspólność ta obejmuje każdy przedmiot nabyty w czasie jej trwania, chyba że stanowi on, z mocy art. 33 k.r.o., odrębny majątek jednego z małżonków.W świetle powyższych zasad rozważenia wymaga przede wszystkim kwestia, z jaką chwilą pozwany Jan K. nabył - w rozumieniu art. 32 i 33 k.r.o. - działkę i dom. Przepisy powyższe nie określają chwili nabycia, jednakże przyjmuje się, że dla oceny, czy konkretny przedmiot został nabyty przed powstaniem wspólności ustawowej, rozstrzygająca jest data formalnego nabycia. Przy takim założeniu za datę nabycia domu jednorodzinnego wybudowanego w ramach spółdzielczego zrzeszenia budowy domów jednorodzinnych należy uznać datę przeniesienia na członka własności domu oraz właściwego prawa (własności lub użytkowania wieczystego) do działki, czyli datę sporządzenia aktu notarialnego, nazywanego często (także przez Sąd Rejonowy) aktem przewłaszczenia.Powstaje jednak problem, czy przepisy prawa spółdzielczego, w konkretnym wypadku - ze względu na okres realizacji budowy i datę przeniesienia praw do działki i wybudowanego na niej domu - przepisy ustawy z dnia 17 lutego 1971 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61 z późn. zm.) oraz postanowienia wydanego na podstawie tej ustawy i obowiązującego w zrzeszeniu, którego pozwany był członkiem, statutu nie normują tej kwestii odmiennie. W przedmiocie tym należy zdaniem Sądu Najwyższego zająć stanowisko negatywne. W świetle tej ustawy w żadnym razie nie można mówić o nabyciu przez członka spółdzielczego zrzeszenia budowy domów jednorodzinnych działki czy też domu przed sporządzeniem w formie aktu notarialnego umowy przenoszącej własność domu i właściwe prawo (z reguły jest to prawo użytkowania wieczystego) do działki. Takie stanowisko byłoby oczywiście sprzeczne, odnośnie do domu, z wyraźnym brzmieniem art. 135 § 4 powołanej wyżej ustawy, w myśl którego to przepisu domy wznoszone przez spółdzielcze zrzeszenie budowy domów jednorodzinnych stanowią własność zrzeszenia "do chwili przeniesienia tej własności na poszczególnych członków". Nie znajduje ono uzasadnienia także, gdy chodzi o przeniesienie prawa do działki. Skoro bowiem przepis art. 157 ustawy o spółdzielniach przewiduje, że po przeprowadzeniu rozliczeń z członkami i po przejęciu przez członków przypadających na nich zobowiązań spółdzielni spółdzielcze zrzeszenie przenosi na członków własność domów wraz z działkami zajętymi pod budowę, a gdy zrzeszenie nie jest właścicielem działek, takie prawo do działek, jakie mu przysługuje, to z tego wynika, że do chwili przeniesienia prawa do działki na rzecz członka właściwe prawo do wszystkich działek (prawo własności czy też użytkowania wieczystego) przysługuje zrzeszeniu.Wniosku, iż chwilą nabycia domu i działki w rozumieniu przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest data wydania przydziału działki lub data wydania zezwolenia na objęcie domu w użytkowanie, nie można wyprowadzić także z postanowień statutu zrzeszenia budowy domów jednorodzinnych. Wprawdzie § 15 ust. 2 statutu, powołanego przez strony w sprawie, stanowi, że przydział działki uprawnia do uzyskania zezwolenia na objęcie w użytkowanie domu wybudowanego na działce oraz nabycie jego własności na warunkach określonych w § 19, czyli po zrealizowaniu zadania inwestycyjnego, rozliczeniu kosztów budowy, ustaleniu wysokości wkładów budowlanych oraz uzyskaniu zgody kredytodawcy i innych wierzycieli na przejęcie przez członków przypadających na nich zobowiązań spółdzielni, jednakże uprawnień tych nie można uznać za równoznaczne z nabyciem działki i domu. Wniosku takiego nie można wyciągnąć także z zasad statutowych z 1972 r. (nie powoływanych w sprawie), przewidujących możliwość zbywania i dziedziczenia praw członka zrzeszenia z chwilą przejęcia domu do używania. W takim przypadku przedmiotem zbycia czy też dziedziczenia nie jest prawo do działki i do domu, ale prawo tymczasowe, szczególnego rodzaju, składające się z prawa do wkładu i ekspektatywy nabycia na własność domu oraz właściwego prawa do działki.Przydziału działki budowlanej, jak również zezwolenia na zamieszkanie w wybudowanym domu jednorodzinnym nie można traktować na równi z przydziałem spółdzielczego lokalu mieszkalnego własnościowego czy też lokatorskiego w budynku stanowiącym własność spółdzielni mieszkaniowej. Stąd też nie mają w tych sprawach zastosowania wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania przepisów o podziale majątku wspólnego małżonków w wypadku, gdy w skład tego majątku wchodzi spółdzielcze prawo do lokalu (uchwała Pełnego Składu Izby Cywilnej z dnia 30 listopada 1974 r. III CZP 1/74 - OSNCP z 1975 r. z. 3, poz. 37). Przydział lokalu spółdzielczego w budynku stanowiącym własność spółdzielni reguluje ostatecznie i w pełnym zakresie prawo członka lub członka i jego rodziny do mieszkania. Po wydaniu takiego przydziału nie wchodzi w grę wydawanie dalszych decyzji powiększających prawa do lokalu mieszkalnego. Dlatego uznanie, że data przydziału lokalu mieszkalnego jest równoznaczna z datą nabycia prawa do lokalu i przesądza o przynależności tego prawa do majątku wspólnego małżonków, jest zrozumiałe. Inna jest jednak sytuacja członków spółdzielczego zrzeszenia budowy domów jednorodzinnych działającego na podstawie przepisów ustawy o spółdzielniach i ich związkach z 1961 r. (ze względu na stan faktyczny nie zachodzi potrzeba rozważania przedstawionego przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawnego na tle prawa spółdzielczego obowiązującego od dnia 1 stycznia 1983 r.).Przyjmując, że o zaliczeniu do majątku wspólnego małżonków budynku mieszkalnego wybudowanego w ramach spółdzielczego zrzeszenia budowy domów jednorodzinnych oraz działki gruntu, na której dom został wzniesiony, decyduje data sporządzenia umowy przenoszącej własność budynku i prawa do działki, rozważyć należy kwestię, czy nie mogłoby wchodzić w grę odstępstwo od tej zasady przy przyjęciu surogacji, a więc przy zastosowaniu art. 33 pkt 3 k.r.o. Zdaniem składu podejmującego uchwałę w sprawie niniejszej możliwość taką należy wykluczyć w obecnej sytuacji społecznej i gospodarczej. O surogacji w rozumieniu tego przepisu można mówić jedynie wówczas, gdy wartość nakładów czy też środków finansowych poniesionych na rzecz przez jednego z małżonków jest z punktu widzenia ekonomicznego identyczna z wartością nabytej rzeczy. Gdy chodzi o koszt budowy domu jednorodzinnego w ramach spółdzielczego zrzeszenia ponoszony przez członka, to jest on obecnie zawsze niższy od wartości domu, nawet wówczas, gdy członek wniesie pełny wkład, i to przed sporządzeniem umowy przenoszącej własność domu oraz prawo do działki. W praktyce z reguły członek zrzeszenia korzysta z kredytu bankowego, który to kredyt spłaca przez wiele lat po przeniesieniu na niego własności domu i właściwego prawa do działki.Należy podkreślić, że sam fakt sporządzenia umowy przewłaszczenia z reguły podnosi wartość działki i budynku. Wyższą cenę uzyskuje się, sprzedając dom jednorodzinny wyłączony spod przepisów o szczególnym trybie najmu lokali, niż zbywając prawo członkowskie w zrzeszeniu, chociażby z prawem tym połączone było prawo użytkowania działki, zajmowania domu i nabycia w przyszłości budynku na własność.Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. podjął uchwałę przytoczoną w sentencji.