III PZP 61/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Grymaszewski. Sędziowie SN: W. Myga (sprawozdawca), Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL Z. Paczyńskiego, w sprawie z wniosku Tadeusza T. przeciwko Stacji Hodowli Roślin w K. o świadczenia dla emerytów, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze z siedzibą w Sulechowie, postanowieniem z dnia 26 października 1982 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy pracownik nabywa prawo podmiotowe do świadczeń na podstawie indywidualnej decyzji Ministra Rolnictwa przyznającej mu w drodze szczególnego wyjątku świadczenia określone w § 11 załącznika nr 2 do układu zbiorowego pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych, mimo że nie spełnia określonych tym przepisem warunków?"powziął następującą uchwałę:Decyzja naczelnego organu administracji państwowej przyznająca w drodze wyjątku świadczenia określone w § 11 załącznika nr 2 do układu zbiorowego pracy dla państwowych gospodarstw rolnych, nie tworzy prawa podmiotowego do dochodzenia tych świadczeń od zakładu pracy. Uzasadnienie faktycznePytanie prawne zostało przedstawione na podstawie następującego stanu faktycznego:Wnioskodawca domaga się przyznania mu świadczeń dla emerytów i rencistów określonych w § 11 ust. 1 załącznika nr 2 do układu zbiorowego pracy dla pracowników państwowych gospodarstw rolnych z dnia 24 grudnia 1974 r. według stanu prawnego na dzień 1.I.1981 r., zgodnie z którym prawo do tych świadczeń przysługuje osobom zatrudnionym co najmniej 5 lat w zakładach objętych tym układem zbiorowym pracy, bezpośrednio przed przejściem na emeryturę lub rentę. Wnioskodawca pracował ponad 34 lata w jednostkach rolnych, ale przed przejściem na wcześniejszą emeryturę z dniem 25.I.1982 r., nie posiadał co najmniej 5-letniego bezpośredniego okresu zatrudnienia w zakładach objętych przepisami u.z.p. dla państwowych gospodarstw rolnych. Minister Rolnictwa pismem z dnia 3.V.1982 r., w drodze szczególnego wyjątku, przyznał wnioskodawcy prawo do tych świadczeń. Strona pozwana odmawia realizacji tegoż uprawnienia twierdząc, że brak jest podstaw prawnych.Terenowa Komisja Rozjemcza uwzględniła roszczenie wnioskodawcy. Zdaniem okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych budzi wątpliwość zasadność przyznania wnioskodawcy przez Ministra Rolnictwa świadczenia określonego przepisami układu zbiorowego pracy w okresie zawieszenia działalności związków zawodowych, będącego stroną układu zbiorowego pracy. W świetle obowiązujących przepisów wnioskodawcy nie przysługuje świadczenie przewidziane w § 11 ust. 1 załącznika nr 2 do u.z.p. Nasuwa się więc pytanie, czy pracownik nabywa prawo podmiotowe do powyższych świadczeń na podstawie decyzji kierownika resortu, oraz czy nie narusza ona zasad wprowadzonej reformy gospodarczej, która gwarantuje kierownikom przedsiębiorstw ograniczenie zakresu ingerencji w sprawy związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W myśl art. 238 i nast. k.p. oraz przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 grudnia 1974 r. w sprawie układów zbiorowych pracy (Dz. U. Nr 47, poz. 288), układ zbiorowy pracy jest zawierany ze strony zakładów pracy przez ministra, a ze strony pracowników przez zarząd główny związku zawodowego. Przepisy zawartego układu zbiorowego pracy, wiążąc strony tego układu, nie mogą być jednostronnie zmienione przez którąkolwiek ze stron, a wykładni (wyjaśnienia) przepisów mogą dokonywać wspólnie strony, które układ zawarły. Układ zbiorowy pracy, jako źródło prawa, po jego uchwaleniu, obowiązuje i zobowiązuje strony do jego przestrzegania.Bezsporne w omawianej sprawie jest, że wnioskodawca nie spełnia warunków określonych w § 11 ust. 2 załącznika nr 2 do u.z.p. dla państwowych gospodarstw rolnych do otrzymania świadczeń dla emerytów i rencistów wyszczególnionych w ust. 1 § 11 oraz że pismem z dnia 3.V.1982 r. Minister Rolnictwa przyznał wnioskodawcy w drodze szczególnego wyjątku prawo do świadczeń określonych w § 11 załącznika nr 2 do u.z.p.Przyznanie wnioskodawcy prawa do tych świadczeń w drodze wyjątku przez Ministra Rolnictwa nie znajduje oparcia w przepisach układu zbiorowego pracy. Przepisy u.z.p. nie zawierają postanowienia upoważniającego Ministra Rolnictwa do przyznawania świadczeń określonych w § 11 załącznika nr 2. Przepis § 11 ust. 6 upoważnia jedynie dyrektora przedsiębiorstwa, w uzgodnieniu z organizacjami związkowymi, do przyznania uprawnień określonych w ust. 1 określonym osobom w szczególnie uzasadnionych przypadkach. W związku z tym należy stwierdzić, że przyznanie wnioskodawcy prawa do świadczeń określonych w § 11 ust. 1 w drodze wyjątku przez Ministra Rolnictwa, który jest stroną układu zbiorowego pracy, nastąpiło bez podstawy prawnej. Jeżeli decyzja Ministra Rolnictwa nie znajduje oparcia w obowiązujących przepisach układu zbiorowego pracy, to nie tworzy ona po stronie wnioskodawcy prawa podmiotowego, które mogłoby być realizowane w drodze przymusu przez zakład pracy, który zatrudniał wnioskodawcę bezpośrednio przed przejściem na emeryturę.Decyzja Ministra Rolnictwa nie znajduje oparcia także w innych przepisach prawa.Ustawa z dnia 26.V.1951 r. o organizacji władz naczelnych w dziedzinie rolnictwa (Dz. U. Nr 30, poz. 236 z późn. zmianami) określając zakres działania i nadzoru nad jednostkami podległymi, nie upoważnia Ministra Rolnictwa do podejmowania decyzji w indywidualnych sprawach pracowników zatrudnionych w podległych mu zakładach.Wprawdzie w wyroku z dnia 30.VI.1971 r. (OSNCP z 1971 r., z. 12, poz. 227) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że organy centralne, będąc wyposażone w odpowiednie środki administrowania, władne są wydać wiążące dyrektywy podporządkowanym sobie jednostkom w sprawach indywidualnych, ale nie może on być uznany za aktualny w świetle przepisów ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 24, poz. 122).Artykuł 1 ust. 2 wspomnianej ustawy o przedsiębiorstwach państwowych określił przedsiębiorstwo państwowe jako samodzielną, samorządną i samofinansującą się jednostkę gospodarczą, która w myśl art. 4 ust. 1 upoważniona jest do samodzielnego podejmowania decyzji zgodnie z przepisami prawa. Ustawa ta znosi wszelką podległość przedsiębiorstw państwowych, poza przypadkami wprost uregulowanymi. Nawet organ założycielski ma prawo władczego wkraczania w sprawy przedsiębiorstwa tylko w wypadku przewidzianym przepisami ustawowymi (art. 52 ust. 2 cyt. ustawy o przedsiębiorstwach). W konsekwencji wypada uznać, że także przepisy ustawy o przedsiębiorstwach państwowych nie upoważniały Ministra Rolnictwa do przyznania wnioskodawcy świadczeń określonych § 1 ust. 1 załącznika nr 2 do u.z.p.Odmienne stanowisko, uznające, że Minister Rolnictwa może bez upoważnienia prawnego zobowiązać podległe mu zakłady do wypłaty świadczeń na rzecz osób trzecich, naruszałoby sens i cel reformy gospodarczej, której jednym z elementów jest ustawa o przedsiębiorstwach państwowych, otwierałoby w praktyce możliwość łamania samodzielności przedsiębiorstw. Naruszałoby także zasadę efektywności gospodarczej przedsiębiorstwa, jeżeli dopuszczono by do możliwości dysponowania funduszami przedsiębiorstwa przez ich jednostki nadrzędne, chociażby to były centralne organy administracji państwowej.Przyznanie takiego uprawnienia Ministrowi Rolnictwa byłoby sprzeczne z wykładnią systemową. Uprawnienia takiego nie posiada nawet Rada Ministrów, która w art. 79 k.p. została upoważniona do określenia zasad wynagrodzenia za pracę oraz przyznawania innych świadczeń. Nie może natomiast określać zasad wynagrodzenia w sprawach indywidualnych.Z powyższych względów na postawione pytania prawne należało udzielić odpowiedzi negatywnej.