III CZP 58/82

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Danuty S. przeciwko Adamowi S. o rozwód po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 14 grudnia 1982 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w P. postanowieniem z dnia 10 września 1982 r. II Cr 786/82 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy okoliczność, że ojciec dziecka nie jest w stanie łożyć na jego utrzymanie ze względu na odbywanie zasadniczej służby wojskowej, brak dochodów i majątku uzasadnia zasądzenie od niego na rzecz dziecka rent alimentacyjnych na podstawie art. 135 k.r.o. aby umożliwić im otrzymanie na podstawie § 21 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 września 1979 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy i osób spełniających zastępczo obowiązek służby wojskowej oraz członków ich rodzin (Dz. U. z 1981 r. Nr 3, poz. 17) - zasiłków"podjęto następującą uchwałę.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 26 kwietnia 1982 r. Sąd Rejonowy w P. rozwiązał małżeństwo Renaty S. z Adamem S. przez rozwód, wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi córkami stron Wiesławą i Dorotą, powierzył matce określając prawo i obowiązki ojca w stosunku do dzieci a ponadto kosztami utrzymania dzieci w całości obciążył matkę.Sąd Rejonowy ustalił, że pozwany Adam S. od marca 1982 r. odbywa zasadniczą służbę wojskową, w której będzie pozostawał prawdopodobnie do grudnia 1983 r. W związku z tym, że pozwany w czasie odbywania zasadniczej służby wojskowej nie posiada żadnych możliwości zarobkowych a ponadto nie posiada żadnego majątku nie jest on w stanie łożyć na utrzymanie dzieci.W rewizji wniesionej od powyższego wyroku powódka żądała jego zmiany w części dotyczącej rozstrzygnięcia o kosztach utrzymania i wychowania dzieci i zasądzenia od pozwanego na rzecz dzieci stosownych alimentów.Skarżąca nie kwestionowała ustaleń Sądu I instancji co do braku możliwości zarobkowych i majątkowych pozwanego, natomiast zaprezentowała pogląd, że zasądzenie alimentów stanowi niezbędną przesłankę uzyskania przez dzieci zasiłków przewidzianych w przepisie § 21 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 września 1979 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy i osób spełniających zastępczo obowiązek służby wojskowej oraz członków ich rodzin (Tekst jednolity: Dz. U. z 1981 r. Nr 3, poz. 17).W związku z powyższym Sąd Wojewódzki w P. przedstawił Sądowi Najwyższemu przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.Sąd Najwyższy podejmując niniejszą uchwałę miał na uwadze co następuje:Obowiązek alimentacyjny rodziców względem dziecka oraz zakres tego obowiązku, regulowane są przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.Według przepisu art. 133 § 1 k.r.o. rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie, zaś zakres tego obowiązku stosownie do przepisu art. 135 § 1 k.r.o. uzależniony jest od usprawiedliwionych potrzeb oraz zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Brak jakichkolwiek możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego zwalnia go z tego obowiązku. Nie jest zatem możliwe zasądzenie alimentów od osoby, co do której brak jest przewidzianych w art. 135 § 1 k.r.o. przesłanek, po to tylko by osoby uprawnione mogły legitymować się tytułem przewidzianym w § 21 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 września 1979 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy i osób spełniających zastępczo obowiązek służby wojskowej oraz członków ich rodzin (Tekst jednolity: Dz. U. z 1981 r. Nr 3, poz. 17), na podstawie którego wypłacane są dzieciom żołnierza odbywającego zasadniczą służbę wojskową przewidziane w tym przepisie zasiłki.Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 lutego 1982 r. III CZP 61/81 (OSNCP 1982/7 poz. 101).Ten sam kierunek orzecznictwa reprezentuje uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 1980 r. III CZP 86/79 (OSNCP 1980/5 poz. 88) wydana na tle ustawy z dnia 10 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym, w której Sąd Najwyższy uznał za niedopuszczalne uwzględnienie powództwa o alimenty w przypadku braku możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego, jedynie w celu umożliwienia dziecku otrzymania świadczeń z funduszu alimentacyjnego.Nie można jednak podzielić stanowiska Sądu Wojewódzkiego zawartego w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego, że oddalenie powództwa o alimenty od ojca z uwagi na brak po jego stronie możliwości zarobkowych i majątkowych uniemożliwia otrzymanie przez dzieci zasiłku, o którym mowa w ustawie z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Tekst jednolity: Dz. U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111) i wydanego na podstawie powyższej ustawy cyt. uprzednio Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 września 1979 r. Pogląd taki nie znajduje uzasadnienia w wymienionych wyżej przepisach z przyczyn następujących:Stosownie do § 21 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów dzieciom uprawnionym do świadczeń alimentacyjnych na podstawie prawomocnego wyroku, postanowienia sądu w sprawie o rozwód lub zarządzenia tymczasowego w sprawie o alimenty albo ugody zawartej przed sądem od żołnierza odbywającego zasadniczą służbę wojskową przysługują zasiłki w wysokości świadczeń alimentacyjnych nie wyższej jednak niż kwota zasiłków miesięcznych przewidziana dla analogicznej liczby osób.Z przepisu powyższego wynika zatem jedynie to, że w przypadku istnienia wymienionych w cyt. przepisie tytułów sądowych powstałych bądź przed powołaniem zobowiązanego do odbycia służby wojskowej, bądź w czasie odbywania tej służby (§ 21 ust. 3) z uwagi na istniejące po stronie zobowiązanego możliwości majątkowe, stanowią one podstawę wypłaty zasiłku.Nie oznacza to jednak, że brak powyższych tytułów uniemożliwia uzyskanie przez dzieci żołnierzy zasiłków w razie istnienia ku temu podstaw. W szczególności stosownie do przepisu art. 126 ust. 1 cyt. ustawy o powszechnym obowiązku obrony PRL prawo do zasiłków miesięcznych przysługuje członkom rodzin żołnierzy odbywających zasadniczą służbę wojskową uznanych za jedynych żywicieli rodzin.Określenie jedynego żywiciela rodziny zawiera rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 września 1979 r. w sprawie udzielania odroczeń zasadniczej służby wojskowej oraz uznawania poborowych i żołnierzy za jedynych żywicieli rodzin (Tekst jednolity: Dz. U. z 1981 r. Nr 3, poz. 16), przy czym stosownie, do § 5 tego rozporządzenia za jedynego żywiciela rodziny uważa się nie tylko poborowego, na którego utrzymaniu pozostają wymienione w tym przepisie osoby lecz również poborowego, który jak to miało miejsce w niniejszej sprawie przyczyniał się do utrzymania swoich dzieci.Z kolei przepis § 18 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 września 1979 r., w sprawach szczególnych uprawnień żołnierzy i osób spełniających zastępczo obowiązek służby wojskowej oraz członków ich rodzin regulujący kwestię zasiłków miesięcznych przewidzianych w art. 126 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony PRL normuje w ust. 2 kwestię sposobu obliczania zasiłków miesięcznych z tytułu przyczyniania się żołnierza do utrzymania członków rodziny.Nie powinno budzić wątpliwości, że dzieci żołnierza nie przestają być członkami jego rodziny wskutek orzeczenia rozwodu, oraz że orzeczenie rozwodu rodziców nie może stać na przeszkodzie prawu dzieci do zasiłku, jeżeli spełnione są poza tym inne przesłanki uzasadniające jego przyznanie, w trybie przewidzianym w omawianych przepisach. Oddalenie powództwa o alimenty, względnie równoznaczne z tym orzeczenie sądu w sprawie rozwodowej obciążające matkę kosztami utrzymania dzieci spowodowane brakiem możliwości zarobkowych i majątkowych żołnierza odbywającego zasadniczą służbę wojskową, nie może mieć negatywnego wpływu na uprawnienie do zasiłku, bowiem brak pozytywnego w tym względzie orzeczenia sądowego nie zamyka drogi dla osób uprawnionych do podjęcia starań o zasiłek w trybie przewidzianym w omawianych przepisach.Odmienna wykładnia przepisu § 21 cyt. rozporządzenia prowadziłaby do niezamierzonych przez ustawodawcę skutków. Zasiłki, o których mowa stanowią szczególny rodzaj świadczenia specjalnego, którego celem jest przyjście z pomocą członkom rodzin żołnierza odbywającego, jak w niniejszej sprawie, zasadniczą służbę wojskową, w celu zapobieżenia negatywnym skutkom związanym z utratą przez żołnierza możliwości świadczenia na ich utrzymanie.Pogląd, że tylko orzeczenie sądowe zasądzające alimenty stanowi podstawę do uzyskania zasiłku pozbawiałoby osoby uprawnione zasiłku, mimo istnienia ku temu podstaw uzasadnionych ich sytuacją rodzinną i materialną.