III CZP 61/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki. Sędziowie SN: M. Sychowicz, J. Szachułowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Andrzeja C. przeciwko Ewie C. o rozwód po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Szczecinie postanowieniem z dnia 30 listopada 1981 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy uprawnienie do zasiłku miesięcznego przewidziane ustawą z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (jedn. tekst.: Dz. U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111) oraz rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 7 września 1979 r. w sprawie udzielania odroczeń zasadniczej służby wojskowej oraz uznawania poborowych i żołnierzy za jedynych żywicieli rodziny (jedn. tekst: Dz. U z 1981 r. Nr 3, poz. 16) i z dnia 7 września 1979 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy i osób spełniających zastępczo obowiązek służby wojskowej oraz członków ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1981 r. Nr 3, poz. 17) w związku z powołaniem żołnierza do odbycia zasadniczej służby wojskowej czy też studenta lub absolwenta szkoły wyższej powołanego do odbycia długotrwałego przeszkolenia wojskowego ma wpływ na rozstrzygnięcie sprawy o alimenty w sytuacjach, gdy:1) przed powołaniem wydano prawomocny wyrok zasądzający alimenty, a następnie wytoczono powództwo o jego zmianę;2) powództwo o alimenty wytoczono w toku odbywania służby wojskowej (przeszkolenia) czy też przed, a rozstrzygnięcie następuje w trakcie tej służby (przeszkolenia)?"podjął następującą uchwałę:Na wysokość zasądzonych alimentów na rzecz dzieci od osób odbywających zasadniczą służbę wojskową bądź powołanych do odbycia długotrwałego przeszkolenia wojskowego nie ma wpływu uprawnienie do pobierania zasiłku miesięcznego przewidzianego przepisami ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (jedn. tekst: Dz. U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111).Uzasadnienie faktyczneStrony zawarły związek małżeński dnia 8.VII.1978 r. i z tego związku dnia 16.XI.1978 r. urodził się syn Zbigniew. Od października 1979 r. rodzice dziecka pozostają w separacji. Ojciec dziecka był studentem, otrzymującym fundowane stypendium, a ponadto dorabiał dorywczo przy naprawie sprzętu elektronicznego i uzyskiwał pomoc finansową od swojego ojca. Matka dziecka pracowała zarobkowo i z tego tytułu osiągała miesięczny zarobek w kwocie 4.333 zł. Od dnia 4.XI.1981 r. korzysta z bezpłatnego urlopu. Ojciec dziecka płacił tytułem alimentów do rąk matki po 500 zł miesięcznie. Po ukończeniu studiów nie podjął pracy stałej, czekając na powołanie go do wojska. Dnia 3.IX.1981 r. został powołany na długotrwałe przeszkolenie wojskowe. Obecnie matka z dzieckiem mieszka przy swoich rodzicach i korzysta z ich wsparcia materialnego. Powództwo o rozwód i alimenty zostało wytoczone przed powołaniem powoda do odbycia przeszkolenia wojskowego, a rozstrzygnięcie w tym przedmiocie zostało zaskarżone w czasie pełnienia służby wojskowej. Sąd orzekł rozwód i obciążył powoda alimentami na rzecz dziecka w wysokości 1.500 zł miesięcznie.Rewizja powoda od tego wyroku dotyczy kwestii winy i wysokości alimentów. W rewizji skarżący podnosi, że zasądzone alimenty są za wysokie i uznaje je do kwoty 600 zł miesięcznie. Przy rozpoznawaniu rewizji Sąd Wojewódzki w trybie art. 391 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia wyżej przytoczone pytanie prawne.Zasadnicza wątpliwość, jaka się nasunęła przy rozpoznawaniu rewizji, wiązała się z przekonaniem, że przy uprawnieniu do pobierania zasiłku rodzinnego ze świadczeń ZUS zobowiązany do alimentowania ma możliwość wykonywania pracy zarobkowej i przy takim założeniu zapadła uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 11.XII.1967 r. III CZP 56/67 (OSNCP 1968, z. 12, poz. 200).Powód przed odbyciem przeszkolenia wojskowego nie pracował na stałe i nie miał majątku, w myśl zaś uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17.I.1980 r. III CZP 86/79 (OSNCP 1980, z. 5, poz. 88) w takim wypadku zachodzi brak przesłanek do zasądzenia alimentów.Powołany do odbycia służby wojskowej lub długotrwałego przeszkolenia nie ma możliwości zarobkowania i w zasadzie z tą okolicznością wiąże się trudność prawidłowego ustalenia wysokości alimentów. W szczególności Sąd Wojewódzki wysunął wątpliwość, czy podstawą zasądzenia alimentów powinny być możliwości zarobkowe i majątkowe istniejące przed powołaniem do służby wojskowej, czy też wyznacznikiem możliwości płatniczych zobowiązanego powinna być wysokość świadczeń określona w art. 126 ust. 2 ustawy o powszechnym obowiązku obrony PRL.Przy rozpoznawaniu kwestii objętej pytaniem należy mieć na uwadze zasady wynikające z art. 135 k.r.o. oraz zasady i warunki przyznawania świadczeń pieniężnych dla członków rodzin żołnierzy określonych w § 21 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 września 1979 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy i osób spełniających zastępczo obowiązek służby wojskowej oraz członków ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1981 r. Nr 3, poz. 17).Normą określającą zasady obowiązku alimentacyjnego jest przepis art. 135 k.r.o. Do jego podstawowych przesłanek należą: usprawiedliwione potrzeby uprawnionego oraz zarobkowe i majątkowe możliwości zobowiązanego. Tylko te przesłanki są podstawą określenia wysokości alimentów w dacie wyrokowania. W związku z tym należy podkreślić, że obowiązek alimentacyjny powoda został określony w wyroku rozwodowym.Określenie tego obowiązku w tym charakterze wydanego orzeczenia wywołuje skutek dopiero po jego uprawomocnieniu się. Z tego wypływa wniosek, że kontrola sądu rewizyjnego w zakresie oceny zasadności zasądzonych alimentów powinna odnosić się do usprawiedliwionych potrzeb dziecka i do istniejących możliwości majątkowych i zarobkowych rodziców w dacie orzekania. Powód w swojej rewizji zaskarża orzeczenie o alimentach zasądzonych powyżej kwoty 600 zł miesięcznie, z czego wynika, że jest on w stanie płacić alimenty po 600 zł miesięcznie. Powód nie ma majątku ani żadnych możliwości zarobkowania w czasie trwania jego przeszkolenia wojskowego, a zatem nie może on być obciążony obowiązkiem ciężaru utrzymania dziecka powyżej sum przez niego deklarowanych, które prawdopodobnie pochodzą ze świadczeń dokonywanych na jego rzecz przez ojca.W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 11.XII.1967 r. III CZP 56/67 (OSNCP 1968, z. 12, poz. 200) został wypowiedziany pogląd, że Sąd, zasądzając dziecku należne alimenty, nie bierze pod uwagę zasiłku rodzinnego. Zasiłek ten przypada dziecku na jego potrzeby, niezależnie od zasądzonych alimentów. Sąd zasądza alimenty w takiej wysokości, w jakiej zasądziłby je, gdyby zasiłek nie był pobierany. Z tego wynika, że zasiłek jest wypłacany równolegle do świadczeń alimentacyjnych z funduszu ubezpieczeń społecznych i stanowi swoiste rozszerzenie obowiązku alimentacyjnego z racji zatrudnienia rodziców osoby uprawnionej do alimentacji.Zasiłki przewidziane dla osób odbywających obowiązek służby wojskowej nie są wypłacane równolegle do alimentów i niezależnie od ich wysokości, lecz wypłaca się je w wysokości świadczeń alimentacyjnych. Stosownie do treści § 21 ust. 3 rozporządzenia zasiłki przysługują, począwszy od następnego miesiąca kalendarzowego po powołaniu żołnierza do służby wojskowej do końca miesiąca, w którym żołnierz został zwolniony ze służby. Jeśli żołnierz został zobowiązany do świadczeń alimentacyjnych w czasie odbywania służby wojskowej, zasiłki przysługują z dniem powstania obowiązku świadczeń. Z tego unormowania wynika, że zasiłki przysługujące członkom rodzin żołnierzy lub osób odbywających długotrwałe przeszkolenie wojskowe są świadczeniami substytucyjnymi, ustanowionymi w miejsce zasądzonych alimentów, nie zaś równolegle do rat alimentacyjnych, jak to ma miejsce przy zasiłkach rodzinnych wypłacanych z funduszów ZUS. Dlatego w okolicznościach sprawy wspomniana uchwała składu siedmiu sędziów, jak i orzecznictwo Sądu Najwyższego poprzedzające jej wydanie nie mogą być źródłem upatrywanych wątpliwości Sądu Wojewódzkiego. W szczególności w świetle wymienionego przepisu rozporządzenia RM nie mają znaczenia wątpliwości związane z czasem powstania obowiązku alimentacyjnego. Również uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17.I.1980 r. III CZP 86/79 wątpliwości tych nie potwierdza. Dotyczy ona kwestii wyłączenia dopuszczalności zasądzenia alimentów przy braku przesłanek z art. 135 k.r.o. w celu umożliwienia dziecku otrzymania świadczeń z funduszu alimentacyjnego.Uchwała ta jednak nie pozostaje bez znaczenia dla omawianej kwestii. Podkreśla ona funkcje funduszu alimentacyjnego. Według jej treści świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie mają charakteru pierwotnego, lecz wtórny i zależą od ustalenia świadczeń alimentacyjnych, których materialnoprawną podstawą jest art. 135 k.r.o. Do zadań funduszu alimentacyjnego nie należy realizacja obowiązku alimentacyjnego niezależnie od przesłanek art. 135 k.r.o. Jednakże funkcje funduszu alimentacyjnego w swoich podstawowych założeniach są zbieżne z funkcjami zasiłków przewidzianych dla członków rodzin żołnierzy. Wynika to z treści § 21 ust. 4 rozporządzenia, osobom uprawnionym bowiem do zasiłków z racji pełnienia służby wojskowej przez zobowiązanych do alimentowania nie przysługuje prawo do jednoczesnego korzystania ze świadczeń z funduszu alimentacyjnego.Z przedstawionego rozumowania wypływa zasada, że zasiłek, o jakim mowa, nie ma wpływu na wysokość zasądzonych alimentów, przeciwnie - wysokość zasądzonych alimentów ma wpływ na określenie wysokości zasiłku unormowanego w przepisach o powszechnym obowiązku obrony PRL.