III CRN 20/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN A. Gola. Sędziowie SN: W. Kuryłowicz, K. Piasecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Sztejn, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Andrzeja C. przeciwko Jarosławowi C. i Urszuli C. o ograniczenie czasu trwania obowiązku alimentacyjnego, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy z dnia 30 września 1977 r. uchylił zaskarżony wyrok i oddalił rewizję powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Tucholi z dnia 12.VII.1977 r. Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 12.VII.1977 r. Sąd Rejonowy w Tucholi na skutek powództwa Andrzeja C. przeciwko Jarosławowi C. i Urszuli C. ograniczył czas trwania obowiązku alimentacyjnego - określonego w wyroku Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy z dnia 9.VII.1976 r. oraz w wyroku tego Sądu z dnia 22.X.1976 r. na rzecz pozwanych za okres od dnia 1.VIII.1977 r. do czasu ukończenia przez powoda zasadniczej służby wojskowej i uchylił ten obowiązek w odniesieniu do tego okresu, w pozostałej zaś części powództwo oddalił.Dla uzasadnienia tego rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy przytoczył, że na powodzie spoczywa prawomocnie ustalony obowiązek świadczeń alimentacyjnych na rzecz żony i syna. Od dnia 25.X.1976 r. powód odbywa zasadniczą służbę wojskową. Wynagrodzenie za pracę otrzymywał do dnia 7.XI.1976 r. ZUS wypłaca z funduszu alimentacyjnego alimenty od marca 1977 r. Stosownie do art. 13 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. (Dz. U. Nr 27, poz. 157) ZUS ma prawo otrzymać zwrot sum wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Dlatego zdaniem Sądu nie można uwzględnić roszczenia powoda o uchylenie obowiązku alimentacyjnego za okres, w którym doszło do tych wypłat ze strony ZUS-u, bo naruszyłoby to prawa tego Zakładu. Dlatego Sąd uwzględnił powództwo tylko co do świadczeń za okres od 1.VIII.1977 r. Na skutek rewizji powoda od tego wyroku Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 30.IX.1977 r. zmienił powyższy wyrok w ten sposób, że ograniczył czas trwania obowiązku alimentacyjnego powoda wobec pozwanych na okres od dnia 7.XI.1976 r. do ukończenia przez powoda zasadniczej służby wojskowej. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Wojewódzki zaznaczył, że wobec niepodważonych twierdzeń powoda rozpoczął on odbywanie zasadniczej służby wojskowej od dnia 25.X.1976 r. i otrzymał wynagrodzenie na dalsze dwa tygodnie, tj. do dnia 7.XI.1976 r. Stwarza to stan niemożności spełnienia obowiązku alimentacyjnego wynikający z przepisów art. 128 i z art. 135 § 1 k.r.o. wobec zaistniałych zmian w stosunkach, o których mowa w art. 136 k.r.o. Okoliczność, że wierzyciele alimentacyjni korzystali ze świadczeń Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w ramach tzw. funduszu alimentacyjnego, wbrew stanowisku Sądu Rejonowego, nie może przesądzać, że nie można zwolnić dłużnika alimentacyjnego za czas, w którym zaistniały obiektywne przeszkody uniemożliwiające spełnienie świadczeń alimentacyjnych.W rewizji nadzwyczajnej od ostatnio wymienionego wyroku Sądu Wojewódzkiego Minister Sprawiedliwości wnosi o jego uchylenie i oddalenie rewizji powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Tucholi z dnia 12 lipca 1977 r. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna opiera się na zarzucie rażącego naruszenia art. 138 k.r.o. i art. 14 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (Dz. U. Nr 27, poz. 137). Dla uzasadnienia tego zarzutu skarżący wywodzi, że stosownie do wyraźnej treści art. 14 ustawy o funduszu alimentacyjnym dłużnik nie może żądać uchylenia lub ograniczenia obowiązku alimentacyjnego za okres poprzedzający zgłoszenie żądania, jak też żądanie takie nie może być uwzględnione w tym zakresie, w jakim obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej został pokryty z funduszu alimentacyjnego.Na tym tle nasuwa się zagadnienie stosunku przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczących obowiązku alimentacyjnego (art. 128-144) do przepisów ustawy o funduszu alimentacyjnym, a w szczególności art. 138 w związku z art. 135 § 1 k.r.o. do art. 14 ustawy o funduszu alimentacyjnym. Przystępując do wyjaśnienia tego zagadnienia, należy wskazać na treść art. 135 § 1 k.r.o. i jego interpretację. Według tego przepisu zakres świadczeń alimentacyjnych zależy także od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Przepis ten daje podstawę do wniosku, że brak po stronie zobowiązanego jakichkolwiek możliwości zarobkowych i majątkowych zwalnia od obowiązku alimentacyjnego (...).W przepisie art. 132 k.r.o. jest mowa o sytuacji, gdy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności "nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami". Wymienione sytuacje mogą być wynikiem różnych przyczyn. Nie ma podstaw do wyłączenia z nich wypadku powołania do odbywania zasadniczej służby wojskowej osoby, na której ciąży obowiązek świadczeń alimentacyjnych. Jeżeli zatem obowiązek alimentacyjny został ustalony w prawomocnym wyroku zasądzającym alimenty, to w razie powstania wspomnianych wyżej sytuacji niemożności świadczeń dłużnikowi przysługuje żądanie zmiany wyroku w razie zmiany stosunków (art. 138 k.r.o.). W świetle od dawna ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego (uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 25.X./16.XI.1954 r. I CO 41/54 - OSN 1956, poz. 3 i orzeczenie z dnia 12.IX.1969 r. III CRN 544/69) zobowiązany wyrokiem może dochodzić zmniejszenia świadczeń alimentacyjnych lub ograniczenia czasu ich trwania także za okres poprzedzający wytoczenie powództwa, jeżeli w tym okresie zaszły okoliczności usprawiedliwiające jego żądanie.Należy zaznaczyć, że ogólnie rzecz biorąc bez wpływu na tego rodzaju interpretacje pozostaje wydanie ustawy o funduszu alimentacyjnym, jeżeli zważy się właściwy cel ustanowienia instytucji prawnej funduszu alimentacyjnego. Według bowiem wstępu do ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - cel ten wyraża się we wzmożeniu opieki nad dziećmi i innymi osobami znajdującymi się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania świadczeń alimentacyjnych oraz zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Uprawnienie do uzyskania świadczeń z funduszu alimentacyjnego przysługuje m.in. osobie, dla której alimenty zostały ustalone prawomocnym wyrokiem i gdy egzekucja tych alimentów okazała się bezskuteczna (art. 4 ust. 1 ustawy). Z przytoczonego we fragmencie art. 4 ust. 1 i innych przepisów ustawy o funduszu alimentacyjnym wynika, że nie reguluje ona tych zagadnień, które powstają na tle przytoczonych na wstępie przepisów k.r.o. co do zasad ustalenia obowiązku alimentacyjnego i zmiany jego wysokości lub czasu jego trwania. W ten sposób w ogólnym zarysie przedstawia się zagadnienie stosunku obu aktów do siebie.Jednakże wymaga rozważenia treść art. 14 ustawy o funduszu alimentacyjnym, który ma na celu ochronę uprawnień Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przyznających te świadczenia w zastępstwie dłużnika (art. 6 ustawy). Otóż według tego przepisu osoba, przeciwko której prowadzona jest egzekucja alimentów na rzecz osoby pobierającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, nie może między innymi żądać uchylenia lub ograniczenia obowiązku alimentacyjnego za okres poprzedzający zgłoszenie żądania, jeżeli naruszałoby to prawa Zakładu Ubezpieczeń. Zakład Ubezpieczeń Społecznych - jak wynika to z art. 13 ustawy - ma prawo do uzyskania sum przypadających na zaspokojenie należności alimentacyjnych aż do pełnego pokrycia świadczeń wypłacanych z funduszu alimentacyjnego. Po konfrontacji - z uwzględnieniem dotychczas przytoczonych uwag - treści art. 136 k.r.o. z art. 14 ustawy o funduszu alimentacyjnym dochodzi się do dwóch w szczególności wniosków. Po pierwsze, art. 14 ustawy o funduszu alimentacyjnym nie wyłącza generalnie dopuszczalności uchylenia lub ograniczenia obowiązku alimentacyjnego za okres miniony na podstawie art. 138 k.r.o. i ustalonego orzecznictwa. Pod tym względem ustawa o funduszu alimentacyjnym nie dokonała żadnej modyfikacji. Po drugie, nie można jednak abstrahować od zastrzeżenia wyrażającego się w sformułowaniu art. 14: "jeżeli naruszałoby to prawa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych". Zastrzeżenie to nie jest przypadkowe, jeżeli zważy się to ( o czym już była mowa), że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie świadczy na jakiejś samoistnej podstawie, ale na zasadzie swego rodzaju surogacji w zastępstwie właściwego i zobowiązanego prawomocnym wyrokiem "dłużnika alimentacyjnego" z zastrzeżeniem praw odzyskania wyłożonych świadczeń. W tym stanie rzeczy osoba zobowiązana prawomocnym wyrokiem do świadczeń alimentacyjnych - jeżeli nie chce doprowadzić do niemożności wyegzekwowania od niej świadczeń alimentacyjnych na podstawie art. 13 ustawy o funduszu alimentacyjnym i stwarzać podstawy do świadczeń Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, to powinna uzyskać - jeżeli są do tego podstawy - na podstawie art. 138 k.r.o. odpowiedni wyrok zmieniający lub uchylający obowiązek świadczeń alimentacyjnych przed wypłatą świadczeń za odpowiedni okres przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z tytułu funduszu alimentacyjnego. Do tego należy dodać, że ograniczenie to dotyczy nie tylko okresu, za które świadczenia były z funduszu alimentacyjnego wypłacone, ale także wysokości świadczeń wypłacanych w tym trybie, a więc w kwocie nie wyższej niż 500 zł miesięcznie na osobę uprawnioną (art. 4 ust. 2). Jeżeli zatem na przykład, wyrok opiewa na kwotę 1.000 zł miesięcznie, ZUS zaś wypłaca miesięcznie 500 zł z funduszu alimentacyjnego, to dłużnik, oczywiście, może - nie naruszając art. 14 ustawy - wytoczyć powództwo z art. 136 k.r.o. o ograniczenie obowiązku alimentacyjnego za okres poprzedzający "zgłoszenie żądania" do kwot na przykład po 500 zł w stosunku miesięcznym.W tym stanie rzeczy należy dojść do wniosku, że przepis art. 14 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (Dz. U. Nr 27, poz. 157) wyłącza powództwo z art. 138 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o uchylenie lub ograniczenie obowiązku alimentacyjnego za okres miniony, w którym alimenty z funduszu alimentacyjnego były wypłacone, i to w wysokości kwot wypłaconych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z funduszu alimentacyjnego.W świetle powyższej wykładni rewizję nadzwyczajną należy uznać za uzasadnioną i orzec jak w sentencji niniejszego wyroku.