V KR 76/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Bodecki. Sędziowie: W. Ochman (sprawozdawca), T. Rybicki.Prokurator Prokuratury Generalnej: I. Jeżowska-Kanicka.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy Jana G. i Józefa L., oskarżonych z art. 46 ust. 1 i 2 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. Nr 29, poz. 154), z powodu rewizji wniesionej przez prokuratora i obrońców od wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 12 lutego 1982 r.uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w K. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneJan G. i Józef L. oskarżeni zostali o to, że w dniach 14 i 15 grudnia 1981 r. w K., Jan G. jako członek zakładowej komisji rewizyjnej, a Józef L. jako członek komisji zakładowej związku zawodowego "Solidarność" powołanej przy Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Przemysłu Urządzeń Chemicznych w K., działając wspólnie i w porozumieniu z Krzysztofem P., zorganizowali i kierowali strajkiem okupacyjnym na terenie wymienionego ośrodka i mimo wzywania ich przez dyrektora ośrodka o zaniechanie akcji strajkowej wezwaniu temu nie podporządkowali się do chwili rozwiązania strajku przez siły porządkowe, tj. o popełnienie przestępstwa określonego w art. 46 pkt 1 i 2 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. Nr 29, poz. 154).Sąd Wojewódzki w K. po rozpoznaniu sprawy w trybie postępowania doraźnego wyrokiem z dnia 12 lutego 1982 r.:1) oskarżonych Jana G. i Józefa L. uznał za winnych tego, że w dniu 14 grudnia 1981 r. w K., jako działacze związku zawodowego "Solidarność", a mianowicie Jan G. jako członek zakładowej komisji rewizyjnej, a Józef L. jako członek komisji zakładowej tego związku, powołanego przy Ośrodku Badawczo-Rozwojowym w K., nie odstąpili od udziału w działalności związkowej, mimo zawieszenia tej działalności przez dekret Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r., biorąc udział w pracach związanych z funkcjonowaniem służb strajkowych, a w szczególności Jan G. w służbie porządkowej, a Józef L. w pracach biura przepustek, czym wyczerpali znamiona czynu określonego w art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. Nr 29, poz. 154), przy czym na podstawie art. 12 ust. 2 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o postępowaniach szczególnych w sprawach o przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania stanu wojennego (Dz. U. Nr 29, poz. 157) odstąpił od stosowania postępowania doraźnego i na podstawie art. 46 ust. 1 powołanego dekretu skazał każdego z nich na karę po 1 roku pozbawienia wolności;2) na podstawie art. 73 § 1 k.k. wykonanie orzeczonych kar pozbawienia wolności warunkowo zawiesił obu oskarżonym na okres 3 lat.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżyli prokurator i obrońcy oskarżonych (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizje prokuratora i obrońców oskarżonych są zasadne w takim stopniu, że w wyniku ich wniesienia powstały podstawy do uchylenia wyroku Sądu Wojewódzkiego i przekazania sprawy w zaskarżonej części do ponownego rozpoznania. W związku z tym należy rozważyć i przedstawić te uchybienia, które zadecydowały o treści wyroku Sądu Najwyższego, uznając rozpoznanie innych zarzutów i uchybień za przedwczesne (art. 385 k.p.k.).(...) Słusznie podniesiono w rewizji obrońcy oskarżonego Jana G., że przez pominięcie dowodu z przesłuchania w charakterze świadka Krzysztofa P. nie została dowodowo należycie wyjaśniona sprawa udziału tego oskarżonego, a także oskarżonego Józefa L., w zdarzeniu będącym przedmiotem rozpoznania przez sąd.Sprawa w części dotyczącej współoskarżonego Krzysztofa P. bowiem została w drodze postanowienia Sądu Wojewódzkiego z dnia 18 stycznia 1982 r. wyłączona do odrębnego postępowania i postępowanie to zostało zawieszone. Współoskarżony Krzysztof P. złożył przed sądem wyjaśnienia w charakterze oskarżonego, nie złożył natomiast zeznań w charakterze świadka w sprawie dotyczącej oskarżonego Jana G. i oskarżonego Józefa L., w rozpoznawanej samodzielnie i zakończonej wyrokiem co do tych oskarżonych. Sąd Wojewódzki, mimo wyłączenia sprawy współoskarżonego Krzysztofa P. do odrębnego postępowania, nie podjął jednak żadnej decyzji w kwestii złożonych uprzednio przez tego współoskarżonego wyjaśnień na rozprawie, a także w śledztwie, które ujawnił w toku składania przez niego wyjaśnień. Kwestia ta ma istotne znaczenie w sprawie w części dotyczącej oskarżonego Jana G. i oskarżonego Józefa L., zgodnie bowiem z przepisami prawa procesowego sprawa wyłączona podlega odrębnemu rozpoznaniu przez sąd właściwy według zasad ogólnych (art. 24 § 3 k.p.k.). Oznacza to, że z chwilą wyłączenia z łącznie rozpoznawanej sprawy jej części do odrębnego rozpoznania (art. 24 § 3 k.p.k.) sprawa w części wyłączonej stanowi pod względem procesowym sprawę odrębną i podlega rozpoznaniu samodzielnie w granicach zarzutu aktu oskarżenia co do oskarżonego, którego zarzut ten dotyczy. Dodać jeszcze należy, że sprawa w części wyłączonej podlega wpisowi do właściwego rejestru pod nowym kolejnym numerem (§ 5 zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 grudnia 1977 r. - instrukcja sądowa - Dz. Urz. MS Nr 5, poz. 23). Tak więc wyłączenie z łącznej sprawy jej części do odrębnego rozpoznania prowadzi w konsekwencji do odmiennej pozycji procesowej oskarżonego, co do którego sprawa została wyłączona do odrębnego postępowania w stosunku do oskarżonego (lub oskarżonych), co do którego sprawa prowadzona jest w dalszym ciągu w tym samym postępowaniu.Nie wdając się jednak w rozważania na temat istoty procesowej łączności spraw i wyłączenia sprawy w części do odrębnego rozpoznania ze względu na osobę sprawcy lub poszczególne czyny oraz na temat istoty materialnokarnej odpowiedzialności każdego ze sprawców indywidualnie i w granicach zarzutu jego dotyczącego, stwierdzić należy, że oskarżony występujący w jednej sprawie z innym współoskarżonym, po wyłączeniu jego sprawy do odrębnego rozpoznania, może występować w prowadzonej nadal sprawie w stosunku do innego uprzednio współoskarżonego tylko w charakterze świadka z wszystkimi konsekwencjami procesowymi, które go jako świadka dotyczą (np. art. 165-166, 171 pkt 3, art. 172 i 337 k.p.k.).Nie ma tu bowiem istotnego znaczenia kwestia istnienia uprzednio wspólnego aktu oskarżenia, wniesionego łącznie co do wszystkich współoskarżonych, jeżeli po wyłączeniu sprawy do odrębnego rozpoznania w postępowaniu tym przedmiotem rozpoznania będzie czyn w ramach określonych w zarzucie aktu oskarżenia co do oskarżonego, w stosunku do którego sprawa w części jego dotyczącej została wyłączona do odrębnego rozpoznania.Mogą mieć natomiast znaczenie kwestie dowodowe ze względu na zebrane w jednej sprawie dowody w zakresie aktu oskarżenia obejmującego czyny wszystkich występujących łącznie w sprawie oskarżonych. Jest to jednak problem organizacji i techniki przeprowadzenia dowodów.W sprawie niniejszej Sąd Wojewódzki, nie podejmując żadnej decyzji co do wartości dowodowej wyjaśnień współoskarżonego Krzysztofa P. i nie przesłuchując go w charakterze świadka, w uzasadnieniu wyroku wielokrotnie dokonywał jednak ustaleń faktycznych i oceny innych dowodów w zakresie zarzutu dotyczącego oskarżonego Jana G. i Józefa L., opierając się na wyjaśnieniach tego współoskarżonego.W związku z tym Sąd Wojewódzki dopuścił się naruszenia przepisów prawa procesowego przez oparcie wyroku m. in. na dowodach nie przeprowadzonych we właściwej formie na rozprawie (art. 357 w zw. z art. 387 pkt 2 k.p.k.), mogących mieć wpływ na treść wyroku (...).Jeżeli rozważy się ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Wojewódzki w zakresie roli, jaką obaj oskarżeni spełniali i spełnili w czasie strajku w Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Przemysłu Urządzeń Chemicznych w K. w dniu 14 grudnia 1981 r., należy dojść do wniosku, że zastosowana przez Sąd Wojewódzki kwalifikacja prawna czynu nie jest w pełni adekwatna do stanu faktycznego ustalonego przez sąd. Dotyczy to przede wszystkim ustaleń w zakresie organizowania i kierowania przez oskarżonych strajkiem okupacyjnym oraz oceny dowodów w tym zakresie i zajętego przez Sąd Wojewódzki stanowiska oraz wyrażonego poglądu prawnego.Faktem bowiem jest, że zarówno oskarżony Jan G., jak i oskarżony Józef L. byli członkami prezydium komitetu strajkowego; udział ich w tym prezydium został zaaprobowany przez uczestników wiecu w godzinach rannych w dniu 14 grudnia 1981 r., zorganizowanego na terenie ośrodka. Z wyjaśnień oskarżonego Józefa L. złożonych w śledztwie wynika, że oskarżony powiesił na słupie komunikat o wiecu o godz. 8.30 oraz że na temat zasadności organizowania wiecu i jego terminu rozmawiał z różnymi pracownikami i czynił to z własnej inicjatywy, czuł się bowiem moralnie zobowiązany do realizacji uchwały prezydium komitetu krajowego podjętej w R.W całokształcie materiału dowodowego wymaga także prawnego rozważenia i oceny stwierdzenie oskarżonego Jana G. w śledztwie: "Prawdą jest, że należałem do organizatorów strajku, który został zorganizowany w poniedziałek w dniu 14 grudnia 1981 r. i trwał do dnia 15 grudnia 1981 r. do godz. 2 w nocy, kiedy to siły porządkowe przerwały strajk".Nie ulega też wątpliwości, że w kierowaniu prezydium komitetu strajkowego i strajkiem istotną rolę odegrał oskarżony Krzysztof P., jednakże jego rola i udział nie mogą uchylać lub znosić odpowiedzialności oskarżonego Jana G. i oskarżonego Józefa L. za współudział w organizowaniu i kierowaniu strajkiem.Sąd Wojewódzki ocenił udział oskarżonego Jana G. i oskarżonego Józefa L. w prezydium komitetu strajkowego jako udział formalny i określił prezydium to jako tzw. prezydium komitetu strajkowego. Nasuwa się pytanie, czy w świetle materiału dowodowego taka ocena faktycznie działającego organu kierowniczego komitetu strajkowego jest prawidłowa oraz czy udział oskarżonego Jana G. i oskarżonego Józefa L. w prezydium komitetu strajkowego był tylko udziałem formalnym.Dla jasności sprawy podnieść należy, że:- po pierwsze - w ramach działania komitetu strajkowego i jego prezydium oskarżeni Jan G. i Józef L. spełniali swoje organizacyjne, kierownicze i koordynacyjne funkcje w zakresie porządku na terenie ośrodka, działając jako właściwe służby ośrodka;- po drugie - działalność organizacyjna, kierownicza i koordynacyjna oskarżonych w czasie strajku polegała na doborze zespołów ludzi, wydawaniu im dyspozycji, opracowywaniu planów działania służb strajkowych i podejmowaniu decyzji w ramach komitetu strajkowego oraz prezydium i w jego imieniu, zgodnie z zasadami organizacji i kierowania strajkiem stosowanymi już uprzednio w ośrodku;- po trzecie - na posiedzeniu prezydium komitetu strajkowego oskarżony Józef L. składał informacje w sprawach dotyczących zasad działania biura przepustek oraz zasad wychodzenia i przychodzenia pracowników do i z ośrodka w czasie strajku, w tym i członków dyrekcji.Sąd Wojewódzki uznał jednak działalność oskarżonych samodzielnie jako organizatorów, kierowników i koordynatorów służb porządkowych (i biura przepustek) w czasie strajku oraz ich udział w organie kierującym całością strajku za działalność polegającą tylko na świadczeniu usług na rzecz ośrodka, jak gdyby nie działały w tym ośrodku specjalne służby, zobowiązane do zapewnienia porządku i bezpieczeństwa na terenie ośrodka. Istota rzeczy polega na tym, że działalność służb ośrodka została przez komitet strajkowy i przez oskarżonych jako organizatorów, kierowników i koordynatorów przejęta, a więc służby legalne ośrodka zostały sparaliżowane i wyłączone oraz pozbawione realnej możliwości działania zgodnie z obowiązującymi przepisami.Druga kwestia dotyczy działania oskarżonych w ramach komitetu strajkowego i jego prezydium oraz w imieniu tych organów strajkowych.Komitet strajkowy (czy też komitet koordynacyjny) i jego prezydium powołany został w celu zorganizowania i kierowania strajkiem zgodnie z wytycznymi władz związku i stosowaną dotychczas praktyką strajkową i protestacyjną. W związku z tym Sąd Wojewódzki nie rozważył jednak, czy działalność organizacyjna, koordynacyjna i kierownicza strajkiem lub akcją protestacyjną może być realizowana także w ramach zespołu powołanego w tym celu, z podziałem zadań dla poszczególnych członków tego zespołu. W tym wypadku odpowiedzialność za organizowanie i kierowanie strajkiem lub akcją protestacyjną przez poszczególnych członków zespołu powinna być oceniona indywidualnie w granicach zamiaru każdej z osób wchodzącej w skład zespołu, funkcji i roli spełnianej w zespole oraz zakresu odpowiedzialności za działalność całego zespołu i za działalność w ramach powierzonych zadań organizacyjnych, koordynacyjnych, jak też kierowniczych określonych ogólnymi celami i zadaniami zespołu w strajku lub akcji protestacyjnej.Problematyka zakresu odpowiedzialności oskarżonych Jana G. i Józefa L., a zwłaszcza kwalifikacji prawnej ich czynu, wymaga ponownego rozpoznania i oceny dowodów przez Sąd Wojewódzki z uwzględnieniem wskazanych okoliczności i wyrażonego poglądu prawnego (art. 391 § 3 k.p.k.).Rozpoznając ponownie sprawę, Sąd Wojewódzki powinien przede wszystkim:1) przesłuchać oskarżonych w związku z ich wyjaśnieniami złożonymi w postępowaniu przygotowawczym (art. 334 k.p.k.), 2) przesłuchać w charakterze świadka Krzysztofa P. (art. 337 § 1 i 2 k.p.k.),3) dokonać prawidłowej oceny prawnej działania oskarżonych w ramach komitetu strajkowego (i jego prezydium) oraz ich indywidualnej działalności w organizowaniu i kierowaniu strajkiem (art. 357 i art. 4 § 1 k.p.k.), z uwzględnieniem treści niniejszego uzasadnienia.Sąd Wojewódzki powinien w jak najszerszym zakresie poprzestać na ujmowaniu dowodów, które nie miały wpływu na uchylenie wyroku (art. 391 § 2 k.p.k.), i przeprowadzić ponownie na rozprawie tylko te dowody, których przeprowadzenie uzna za niezbędne do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy (...).