I PZ 6/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Kasiński. Sędziowie SN: B. Błachowska (sprawozdawca), W. Dębicka.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 1982 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku Stanisława K. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowej Komunikacji Samochodowej - Oddział w Nysie o przywrócenie do pracy na skutek zażalenia od postanowienia Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu z dnia 9 lutego 1982 r.postanowił uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneStanisław K. był zatrudniony w Przedsiębiorstwie PKS Oddział w N. na stanowisku kierowcy. Pismem z dnia 23.XII.1981 r. strona pozwana rozwiązała z wnioskodawcą umowę o pracę bez wypowiedzenia " w trybie natychmiastowym".Wnioskodawca odwołał się od tego rozwiązania do Terenowej Komisji Odwoławczej do Spraw Pracy w B., która orzeczeniem z dnia 26.I.1982 r. postanowiła przedstawić sprawę Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu w celu przejęcia jej do rozpoznania ze względu na występujące w sprawie poważne wątpliwości prawne.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z dnia 9.II.1982 r. uznał się za niewłaściwy do rozpoznania sprawy, przytaczając następujące argumenty w uzasadnieniu tego postanowienia: wobec objęcia militaryzacją strony pozwanej, osoby u niej zatrudnione uważa się za powołane do służby w jednostce zmilitaryzowanej (art. 186 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej). Powołanie do służby w jednostce zmilitaryzowanej powoduje, że dotychczasowy stosunek pracy ulega zawieszeniu na okres pełnienia tej służby, a równocześnie powstaje stosunek służbowy (art. 187 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r.). Stosunek służbowy trwa przez cały okres pełnienia służby, tzn. przez cały okres zmilitaryzowania zakładu. Rozwiązanie w tym okresie stosunku służbowego powoduje automatycznie ustanie stosunku pracy, który w okresie zmilitaryzowania nie wiąże stron. Zasadność rozwiązania stosunku służbowego, jako stosunku administracyjnoprawnego, nie podlega kontroli organów powołanych do rozstrzygania sporów pracowniczych. Decyzję strony pozwanej o zwolnieniu wnioskodawcy należy uznać za rozwiązanie stosunku służbowego z równoczesnym rozwiązaniem stosunku pracy, która to decyzja nie podlega kontroli ani komisji odwoławczej, ani Sądu Pracy.Od postanowienia powyższego wnioskodawca wniósł odwołanie, błędnie nazwane zażaleniem. Skarżący podnosi, że skoro rozwiązanie umowy nastąpiło w trybie przewidzianym w kodeksie pracy, to w trybie przewidzianym przez ten kodeks powinno nastąpić rozpatrzenie sporu. W przeciwnym bowiem wypadku doszłoby do sytuacji, w której rozwiązanie umowy o pracę zgodnie z zasadami kodeksu pracy byłoby właściwe, natomiast domaganie się przywrócenia do pracy byłoby wedle tych samych przepisów niewłaściwe. Żalący wnosi o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Terenowej Komisji Odwoławczej do Spraw Pracy w Nysie do rozpoznania. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo podniósł w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że zgodnie z art. 187 ustawy z dnia 21 listopada 1976 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (jedn. tekst: Dz. U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111) powołanie do służby w jednostce zmilitaryzowanej powoduje, że dotychczasowy stosunek pracy osób zatrudnionych w tej jednostce ulega zawieszeniu na okres pełnienia tej służby, a równocześnie powstaje stosunek służbowy. Trafnie również Sąd wywodzi, że rozwiązanie stosunku służbowego w okresie zmilitaryzowania jednostki powoduje automatycznie ustanie stosunku pracy. Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 27.II.1982 r. ustanowił i wpisał do księgi zasad prawnych następującą zasadę:"Zwolnienie ze służby w jednostce zmilitaryzowanej (art. 189 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej - Dz. U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111) jest równoznaczne z rozwiązaniem umowy o pracę. Pracownik, z którym rozwiązano umowę o pracę na skutek zwolnienia ze służby, może dochodzić przed komisją odwoławczą do spraw pracy tylko odszkodowania w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia; odszkodowanie nie przysługuje, jeśli zostanie wykazane, że istniały przesłanki z art. 52 k.p. uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia".W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy m.in. stwierdził, że powstanie z mocy prawa zgodnie z art. 187 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. stosunku służbowego z chwilą objęcia zakładu militaryzacją powoduje bezprzedmiotowość odrębnego rozwiązania uprzednio istniejącego stosunku pracy. Zawieszenie stosunku pracy oznacza, że zwolnienie z pracy odbywa się w ramach mechanizmu stosunku służbowego. Decyzja o zwolnieniu ze służby przesądza zatem nie tylko o ustaniu stosunku służbowego, ale również o zakończeniu wykonywania pracy w jednostce zmilitaryzowanej przez osobę powołaną do służby w tej jednostce, chyba że z treści decyzji lub odrębnego oświadczenia woli wynika zmiana dalszego zatrudnienia osoby zwolnionej ze służby. Faktycznie z uwagi na publicznoprawny charakter decyzji o zwolnieniu ze służby nie podlega ona kontroli organów rozpatrujących spory ze stosunku pracy, wyłącza możliwość dochodzenia przed tymi organami przywrócenia do pracy, co nie przesądza jednak o niemożności dochodzenia innych roszczeń na podstawie przepisów prawa pracy mających zastosowanie w ramach zakreślonych w art. 198 omawianej ustawy. Sąd Najwyższy w cytowanej uchwale uznał, że w związku z niezwłocznym odsunięciem pracownika od pracy w razie zwolnienia ze służby jednostka zmilitaryzowana jest obowiązana wypłacić mu odszkodowanie zgodnie z przepisami art. 56 i art. 58 kodeksu pracy.W zakończeniu uzasadnienia cyt. uchwały Sąd Najwyższy podnosi, że w sytuacji, gdy jednostka zmilitaryzowana wręcza pracownikowi pismo o rozwiązaniu umowy bez wypowiedzenia, bez nawiązania do przepisów ustawy z dnia 21 listopada 1967 r., nie stoi to na przeszkodzie przyjęciu, że w istocie doszło do zwolnienia ze służby w rozumieniu art. 189, jeżeli ten cel wynika z okoliczności zwolnienia i potwierdzony został oświadczeniami zakładu pracy. W rozpoznawanej sprawie występuje ta właśnie sytuacji. Strona pozwana - chociaż jest jednostką zmilitaryzowaną - nie nawiązała w piśmie z dnia 23.XII.1981 r. do ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL i nie używa zwrotu o "zwolnieniu ze służby". Z okoliczności zwolnienia wynika w sposób niewątpliwy, że celem działania strony pozwanej było natychmiastowe zwolnienie wnioskodawcy z pracy z przyczyn podanych w piśmie z dnia 23.XII.1981 r. W tej sytuacji, skoro zwolnienie z pracy odbywa się w jednostce zmilitaryzowanej w ramach mechanizmu stosunku służbowego, ma rację Sąd Pracy przyjmując, że decyzję strony pozwanej z dnia 23.XII.1981 r. należy uznać za rozwiązanie stosunku służbowego z równoczesnym rozwiązaniem stosunku pracy. Z przedmiotowej uchwały Sądu Najwyższego wynika również, że komisja odwoławcza do spraw pracy oraz sąd pracy i ubezpieczeń społecznych nie są właściwi do rozpatrzenia sporu o zasadność zwolnienia ze służby osoby zatrudnionej w jednostce zmilitaryzowanej, a tym samym do orzekania o przywróceniu do pracy w takiej jednostce. Z wymienionej zasady prawnej wynika, że pracownik może jedynie dochodzić w takiej sytuacji odszkodowania w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia, chyba że zostanie wykazane istnienie przesłanek przewidzianych w art. 52 k.p., uzasadniających rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia.Jeżeli sąd pracy i ubezpieczeń społecznych przejął do rozpoznania od komisji odwoławczej do spraw pracy sprawę dotyczącą zwolnienia ze służby w jednostce zmilitaryzowanej, nie powinien ograniczać się do uznania swej niewłaściwości, lecz rozstrzygnąć o odszkodowaniu również w wypadku braku wyraźnego żądania w tym kierunku, do czego daje podstawę art. 57 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231; zm.: Dz. U. z 1975 r. Nr 16, poz. 91). Z przepisu tego wynika, że w postępowaniu przed okręgowymi sądami pracy i ubezpieczeń społecznych zasada związania sądu żądaniem stron polega na tym, że sąd jest związany żądaniem pracownika tylko o tyle, o ile z tej samej podstawy faktycznej lub prawnej nie wynika obowiązek sądu orzeczenia o roszczeniu, które nie było objęte żądaniem lub było zgłoszone w rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania.Z tego względu obowiązkiem Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych było ustalenie i ocena wszystkich okoliczności związanych z roszczeniem odszkodowawczym, albowiem nie objęte żądaniem wnioskodawcy roszczenie o odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia wywodzi się z tej samej podstawy faktycznej co żądanie przywrócenia do pracy, przy czym ciężar dowodu istnienia przesłanek, o których mowa w art. 52 k.p., obciąża zakład zmilitaryzowany, który z tego faktu wyprowadza skutki prawne. Z tych przyczyn zaskarżone postanowienie musiało ulec uchyleniu, sprawa zaś - przekazana do ponownego rozpoznania. Przy tym Sąd nie prowadził jakiegokolwiek postępowania dowodowego co do istoty sprawy w zakresie odnoszącym się do odszkodowania (art. 63 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o o.s.p. i u.s. w związku z art. 74 § 2 tej ustawy).Z powyższych rozważań wynika, że Sąd Najwyższy z urzędu wziął pod uwagę rażące naruszenie przez Okręgowy Sąd przepisów o postępowaniu (art. 55 ustawy o o.s.p. i u.s. w związku z art. 74 § 2 tej ustawy) nie podzielając argumentacji odwołania. Żalący pomija całkowicie specyfikę zatrudnienia w zakładach objętych militaryzacją, traktując te stosunki tak, jak gdyby nadal były one stosunkami pracy i jak gdyby ustawa o powszechnym obowiązku obrony PRL nie wprowadziła samodzielnych unormowań odnoszących się do powstania i ustania stosunku służbowego.