III CZP 8/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Łysakowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: T. Bukowski, J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem protokolanta, G. Banaszewskiej, w sprawie z wniosku Romana H. o stwierdzenie nabycia spadku po cudzoziemcu zmarłym za granicą w części dotyczącej gospodarstwa rolnego pozostawionego w Polsce po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Przemyślu postanowieniem z dnia 17 lipca 1981 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy sąd polski, rozpoznając wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po cudzoziemcu zmarłym za granicą, który pozostawił w Polsce gospodarstwo rolne, powinien orzec o dziedziczeniu ogółu praw spadkowych oraz o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego, czy też rozstrzygnięcie swe powinien ograniczyć tylko do dziedziczenia gospodarstwa rolnego położonego w Polsce?"podjął następującą uchwałę:Zasada, w myśl której wymienienie spadkobierców dziedziczących cały spadek według zasad ogólnych i spadkobierców dziedziczących gospodarstwo rolne powinno być zawarte w jednym postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku (art. 1066 k.c. i art. 677 k.p.c.), nie ma zastosowania w sytuacji, gdy jurysdykcja sądu polskiego obejmuje jedynie część majątku spadkowego po cudzoziemcu zmarłym za granicą, a mianowicie położone w Polsce gospodarstwo rolne. W takiej sytuacji sąd ogranicza rozstrzygnięcie w przedmiocie nabycia spadku do tej części majątku spadkowego.Uzasadnienie faktyczneJózef H., obywatel brytyjski, zmarł w dniu 29.XI.1975 r. w Wielkiej Brytanii. Zmarły pozostawił testament, określony przez siebie jako "dodatkowy", który został sporządzony w dniu 19.XI.1975 r. W testamencie tym zawarte zostało rozporządzenie, że gospodarstwo rolne położone w B. dziedziczą członkowie rodziny testatora (rodzeństwo i dzieci rodzeństwa) zamieszkali w Polsce i posiadający obywatelstwo polskie.Wnioskodawca Roman H. wystąpił do Sądu Rejonowego w Przemyślu o stwierdzenie, że wchodzące w skład spadku po Józefie H. gospodarstwo rolne położone w B. dziedziczą na podstawie testamentu z dnia 19.XI.1975 r. osoby w tym testamencie wymienione.Postanowieniem z dnia 10.IV.1981 r. Sąd Rejonowy w Przemyślu stwierdził, że spadek po zmarłym w dniu 29.XI.1975 r. Józefie H. nabyły na podstawie testamentu z dnia 19.XI.1975 r. w odpowiednich częściach ułamkowych wszystkie wymienione w testamencie osoby z tym zastrzeżeniem, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne położone w B. dziedziczą z mocy tegoż testamentu spadkobiercy powołani do całości spadku z wyjątkiem Marii K. Sąd Rejonowy uznał, że ograniczenie się do stwierdzenia nabycia spadku po Józefie H. względem jedynie części majątku spadkowego w postaci gospodarstwa rolnego położonego w Polsce, jak tego domagał się wnioskodawca, byłoby sprzeczne z zasadą wyrażoną w art. 677 k.p.c.Powyższe postanowienie zaskarżył wnioskodawca rewizją, w toku rozpoznawania której Sąd Wojewódzki w Przemyślu postanowieniem z dnia 17.VII.1981 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone w sentencji zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi na przedstawione pytanie, Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Przepis art. 677 k.p.c. statuuje zasadę postępowania, w myśl której wymienienie spadkobierców dziedziczących spadek według zasad ogólnych i spadkobierców dziedziczących gospodarstwo rolne wchodzące w skład spadku powinno być zawarte w jednym postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku. Zasada ta stanowi konsekwencję innej zasady, że stwierdzenie nabycia spadku powinno dotyczyć całego spadku, a ograniczenie się do stwierdzenia nabycia spadku względem części majątku spadkowego jest niedopuszczalne.W praktyce wynikła kwestia, jak należy postąpić w sytuacji, gdy powołanej wyżej zasady (stwierdzenie nabycia spadku powinno dotyczyć całości spadku) nie da się pogodzić z inną zasadą postępowania, także bezwzględnie obowiązującą. Judykatura wypowiedziała się w tej kwestii za poglądem podzielonym w nauce, że pierwszeństwo należy przyznać wówczas zasadzie silniejszej.Silniejszą od zasady wyrażonej w art. 677 k.p.c. jest niewątpliwie zasada, że sądy polskie mogą orzekać jedynie w granicach jurysdykcji krajowej.Jurysdykcja krajowa w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku po cudzoziemcu obejmuje - co wynika z porównania przepisów art. 1108 § 1 i art. 1102 § 1 k.p.c. - tylko wchodzące w skład masy spadkowej gospodarstwo rolne (lub inny majątek nieruchomy) położone na terenie Polski (zob. m.in. uchwałę SN z dnia 28.V.1969 r. III CZP 23/69 - OSNCP 1970 r., z. 1, poz. 3, postanowienie SN z dnia 8.III.1970 r. I CR 3/70 - PiP 1971 r., nr 12, s. 1087 z glosą J. St. Piątkowskiego).W konsekwencji takiego unormowania masa spadkowa po cudzoziemcu ulega podziałowi na dwie części - jedną stanowi gospodarstwo rolne (lub inny majątek nieruchomy) położone w Polsce, drugą zaś pozostały majątek spadkowy. Tylko co do pierwszej części uzasadniona jest jurysdykcja, i to wyłączna, sądu polskiego. Oznacza to, że jedynie w tym zakresie sąd polski może stwierdzić nabycie spadku.Z przytoczonych względów należało na przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne odpowiedzieć jak w sentencji uchwały.