I CR 3/70

SentencjaSN po rozpoznaniu sprawy z wniosku Jana M. przeciwko Agnieszce V. i Gertrudzie W. o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym dnia 28 III 1958 Stanisławie V. na skutek rewizji Jana M. na postanowienie Sądu Woj. w P. z 19 XI 1969 postanawia uchylić zaskarżone postanowienie w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego w tym zakresie przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Woj. w P., pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym postanowieniem Sąd Woj., rozpoznając sprawę na skutek przekazania jej przez Sąd Pow. w trybie art. 18 § 1 k.p.c. stwierdził, że spadek po zmarłym 28 III 1958 w Boltrop (NRF) Stanisławie V. nabyły: jego żona Agnieszka V. w 1/4 części i jego córka Gertruda W. w 3/4 częściach z wyłączeniem prawa dziedziczenia wchodzącego w skład spadku gospodarstwa rolnego o obszarze 1,45 ha położonego w K., oraz że Skarb Państwa nabył prawo dziedziczenia wymienionego gospodarstwa rolnego. Sąd Woj. ustalił, że żadna ze spadkobierczyń, które są obywatelkami NRF, nie odpowiada warunkom przewidzianym w art. 1059 k.c. dla dziedziczenia gospodarstwa rolnego, wobec czego z mocy art. 1063 § 2 k.c. gospodarstwo to przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu. Agnieszce V. i Gertrudzie W. jako obywatelkom państwa obcego, służą w postępowaniu działowym uprawnienia z art. XXIII przep. wprow. k.c. pod warunkiem istnienia wzajemności.Wnioskodawca w rewizji wnosi o zmianę zaskarżonego postanowienia i orzeczenie, że udział spadkodawcy Stanisława V. z tytułu ustawowej wspólności majątkowej w przedmiotowym gospodarstwie rolnym o obszarze 1,45 ha nabyła w całości Agnieszka V. z domu M., przy czym skarżący zarzuca naruszenie przez Sąd Woj. przepisów art. 1059 § 1 pkt 5 w związku z art. 1060 § 1, 922 k.c., art. LVI § 2, XXIII przep. wprow. k.c. oraz przepisów o jurysdykcji krajowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut skarżącego o naruszeniu przepisów o jurysdykcji krajowej nie zasługuje na uwzględnienie. Zagadnienie to, na tle przepisów międzynarodowego prawa procesu cywilnego, było już przedmiotem rozważań SN w orzeczeniu z 22 III 1966 (III CR 395/65, O.S.N. (seria cyw.) nr 11/1966, poz. 197), w którym zajęto stanowisko, że postępowanie spadkowe po cudzoziemcu w zakresie dotyczącym nieruchomości położonej w Polsce podlega z mocy art. 1102 § 1 k.p.c wyłączonej jurysdykcji krajowej sądów polskich.Natomiast w uchwale z 28 V 1969 (III CZP 23/69, O.S.N. (seria cyw.) nr 1/1970, poz. 3) SN, rozpoznając zagadnienie prawne, udzielił następującej odpowiedzi:Jeżeli w skład spadku po cudzoziemcu wchodzi gospodarstwo rolne położone w Polsce, to do dziedziczenia tego gospodarstwa stosują się szczególne przepisy o dziedziczeniu gospodarstw rolnych zawarte w tytule X księgi IV k.c. oraz art. LV-LXIV przep. wprow. k.c. bez względu na obywatelstwo spadkodawcy i jego spadkobierców w chwili otwarcia spadku.Sąd Najwyższy w obecnym składzie pogląd ten podzielił.Nie można natomiast odmówić słuszności pozostałym zarzutom skarżącego. Sąd Woj. przede wszystkim przeoczył znajdujące się w aktach sprawy zaświadczenie o wpisaniu do księgi wieczystej prawa Stanisława V. jako współwłaściciela nieruchomości będącej uprzednio wyłączną własnością jego żony Agnieszki z domu M., toteż przedmiotem dziedziczenia jest udział spadkodawcy w tym gospodarstwie rolnym, a nie całe gospodarstwo o obszarze 1,45 ha. Skoro spadkodawca zmarł po 1 I 1947, a więc w czasie mocy obowiązującej prawa spadkowego z 1946 r. nie mają zastosowania przepisy Kodeksu cywilnego niemieckiego, a zatem również art. 1483 k.c.n. o przedłużonej wspólności majątkowej [por. O.S.N. (seria cyw.) nr 8-9/1968, poz. 157 - postanowienie z 8 II 1968, III CRN 453/67]. W konsekwencji w skład spadku wchodzi tylko udział Stanisława V. w mieniu łącznym.Poza sporem jest, że uczestniczka postępowania (siostra wnioskodawcy) Agnieszka V dniu 5 VII 1968 liczyła 77 lat, a więc była trwale niezdolna do pracy w rozumieniu art. 1059 § 1 pkt 5 i art. 1060 § 1 k.c. i art. LVI § 2 w związku z art. LV § 1 i LX § 1 przep. wprow. k.c. oraz § 14 pkt 1 ust. 1 i 3 rozp. R.M. z 28 XI 1954 w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 45, poz. 304).Przepis art. LX § 1 przep. wprow. k.c. nie wyłącza spadkobierców trwale niezdolnych do pracy od otrzymania gospodarstwa rolnego - przy czym ustawa nie uzależnia stosowania cyt przepisu od obywatelstwa spadkobiercy. W tej sytuacji ustalenie Sądu Woj., że Agnieszka V. nie spełnia przesłanek wymaganych do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jest wynikiem błędnego zastosowania cyt. wyżej przepisów. Nie można również godzić się z. poglądem Sądu Woj., według którego art. 1063 § 2 k.c. ma zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, do spadku otwartego przed 5 VII 1963 r. Arykuł LV § 1 przep. wprow. k.c. stanowi, że do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie k.c. stosuje się przepisy tego kodeksu, o ile art. LV i nast. nie stanowią inaczej. Przepisy te wprawdzie nie zawierają wyraźnej normy, która stanowiłaby, że przepis art. 1063 § 2 k.c. nie ma zastosowania do spadków otwartych przed 5 VII 1963, jednakże wynika to pośrednio z przepisów art. LX i LXI przep. wprow. k.c. I tak z art. LX § l wynika, że spadkobiercy, którzy zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, mają również prawo do otrzymania tego gospodarstwa lub jego części w drodze działu spadku.Przepis ten nie wyłącza od otrzymania gospodarstwa rolnego osób trwale niezdolnych do pracy, jak to czyni art. 1071 k.c. Porównanie sformułowania art. 1075 § 1 k.c. za sformułowaniem art. LXI § 1 przep. wprow. k.c. wskazuje na to, że spadkobiercy trwale niezdolni do pracy, którzy zachowali prawo dziedziczenia, mogą otrzymać w dziale gospodarstwo rolne, skoro art. LXI § l przyznaje im prawo do spłaty wówczas, gdy gospodarstwo rolne lub jego część nie zostaną im przyznane. Artykuł 1075 § 1 k.c. jest tak zredagowany, że przewiduje dla tych spadkobierców tylko spłaty odpowiadające ich pełnemu udziałowi.Te różnice w unormowaniu pozycji spadkobierców trwale niezdolnych do pracy - zależnie od tego, czy spadek otworzył się przed 5 VII 1963, czy też po tej dacie - wyłączają stosowanie art. 1063 § 2 k.c. do spadków otwartych przed 5 VII 1963. Przepis ten, dotyczący Skarbu Państwa jest konsekwencją założenia, że spadkobierca trwale niezdolny do pracy nie może otrzymać gospodarstwa lub jego części. Ponieważ od tego założenia odstąpiono w przepisach art. LX i LXI, odpada tym samym - choć wyraźnie tego nie wypowiedziano - stosowanie art. 1063 § 2 k.c. do spadków dawnych (por. postanowienie z 30 XI 1966, III CR 278/66 - O.S.N. (seria cyw.) nr 1/1967, poz. 95).Mimo jednak naruszenia przez Sąd Woj. prawa materialnego (art. 1063 § 2 k.c. i cyt. wyżej przep. wprow. k.c.) brak jest w obecnym stanie sprawy podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia; Sąd Woj. nie wyjaśnił czy również Gertruda W. była w dniu 5 VII 1963 trwale niezdolna do pracy, wówczas bowiem i ona zachowałaby prawo dziedziczenia udziału po swym ojcu. Z mocy art. 670 § 2 k.p.c. Sąd bada z urzędu, którzy ze spadkobierców powołanych do spadku odpowiadają warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Od wyjaśnienia tej kwestii zależy ustalenie, w jakiej części będzie powołana do dziedziczenia udziału w gospodarstwie rolnym po swym mężu Agnieszka V.Wychodząc z tych założeń, Sąd Najwyższy w uwzględnieniu rewizji, uchylił zaskarżone postanowienie w części dotyczącej dziedziczenia udziału w gospodarstwie rolnym i we wskazanym zakresie przekazał sprawę Sądowi Woj. do ponownego rozpoznania (art. 388 § 1 i 13 § 2 k.p.c.).