IV PZP 4/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Świeboda. Sędziowie SN: M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca), A. Szczurzewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Grocholi, w sprawie z powództwa Miejskiej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w L., przeciwko Helenie C., Bronisławie S., Stefanii S. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Przemyślu, postanowieniem z dnia 20 października 1981 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1 k.p.c.:"Czy prawomocne skazanie z art. 218 § 1 k.k. za niedopełnienie obowiązków pracowniczych prowadzące do powstania niedoboru niektórych członków personelu sklepu, przy założeniu, że cały personel zgodnie z zawartą umową o współodpowiedzialności materialnej ponosi odpowiedzialność za powstały niedobór, uzasadnia uwolnienie pozostałych członków personelu sklepu, a w tym i kierownika, od odpowiedzialności w myśl art. 125 § 2 kodeksu pracy, z tych przyczyn, że szkoda została spowodowana przez pozostałych pracowników, bądź też zaistniała z przyczyn od nich niezależnych?"powziął następującą uchwałę:Prawomocne skazanie za przestępstwo z art. 218 § 1 k.k. pracownika, który zawarł umowę o współodpowiedzialności materialnej, nie uzasadnia samo przez się zwolnienia od odpowiedzialności pozostałych pracowników, którzy zawarli z nim tę umowę. Jednakże w zależności od tego, w jakim zakresie powstanie szkody zostało spowodowane wyłącznie przez skazanego pracownika, pozostali uczestnicy umowy zwolnieni są w tej części od naprawienia szkody.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie powstało na tle następującego stanu faktycznego:Powodowa Spółdzielnia domagała się zasądzenia od pozwanych Heleny C., Bronisławy S. i Stefanii S. po 14.982 zł 8 gr od każdej z nich, jako równowartości niedoboru stwierdzonego w wyniku inwentaryzacji, podając w pozwie, że zgodnie z zawartą umową o współodpowiedzialności materialnej każda z pozwanych ponosi odpowiedzialność w częściach równych. Prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w Lubaczowie z dnia 2.VI.1980 r. pozwane Stefania S. i Bronisława S. zostały skazane za to, że w okresie od dnia 5.I.1979 r. do dnia 31.V.1979 r. jako sprzedawczynie sklepu nr 23 nie dopełniły ciążącego na nich obowiązku zabezpieczenia powierzonego im mienia przez to, że dopuszczały do sprzedaży i pobierania gotówki uczennice, spożywały w sklepie napoje alkoholowe oraz nie przeliczały dostarczonego im towaru, przez co przyczyniły się do zaistnienia niedoboru w kwocie 59.928 zł 33 gr, tj. przestępstwa z art. 218 § 1 k.k.Pozwana Helena C. pełniła w tym czasie obowiązki kierowniczki sklepu i nie została objęta postępowaniem karnym; podpisała z pozwanymi Stefanią S. i Bronisławą S. umowę o współodpowiedzialności materialnej. Pozwana C. tolerowała postępowanie obu pozwanych S., nie zgłaszała na nie żadnych uwag do zarządu powodowej Spółdzielni, sama też dopuszczała uczennice do sprzedaży, a ponadto osobiście podpisywała faktury, mając świadomość, że są one niezgodne z rzeczywistym stanem rzeczy, liczyła bowiem na to, że brakujący towar zostanie dostarczony w późniejszym okresie, co z reguły nie miało miejsca. Pozwana C. nie była też zorientowana, ile ma faktur, często ich szukała, aby móc je ująć w raporcie. Również nie orientowała się, ile ma towaru w sklepie.Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 25.III.1981 r. zasądził na rzecz powodowej Spółdzielni od każdej z pozwanych po 14.982 zł 8 gr zgodnie z postanowieniami umowy o współodpowiedzialności materialnej.W związku z rewizją pozwanej Heleny C. Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości prawne ujęte w sentencji pytania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z § 2 art. 125 k.p. pracownicy ponoszący wspólną odpowiedzialność odpowiadają w częściach równych określonych w umowie. Jednakże w razie ustalenia, że szkoda w całości lub w części została spowodowana przez niektórych pracowników, za całość szkody lub za stosowną jej część odpowiadają tylko sprawcy szkody. Z przepisu tego wynika, że warunkiem wyłączenia zakresu odpowiedzialności pracownika przewidzianego w umowie o współodpowiedzialności materialnej jest wykazanie, w jakim zakresie szkoda lub jej część zostały spowodowane wyłącznie przez innych pracowników objętych umową o współodpowiedzialności materialnej. Z uzasadnienia pytania prawnego Sądu Wojewódzkiego można wnioskować, że Sądowi nasunęły się wątpliwości, czy sam fakt skazania pracownika za przestępstwo z art. 218 § 1 k.k. nie świadczy już o tym, iż w zakresie objętym skazaniem przesądzona zostaje wyłączna odpowiedzialność materialna pracownika skazanego za niedobór, a tym samym następuje wyłączenie tej odpowiedzialności w stosunku do innych pracowników objętych umową o współodpowiedzialności materialnej na podstawie przepisu zdania drugiego § 2 art. 125 k.p.Skazanie pracownika materialnie odpowiedzialnego za przestępstwo z art. 218 § 1 k.k. nie świadczy samo przez się o tym, że szkoda w postaci niedoboru została spowodowana wyłącznie zawinionym działaniem lub zaniechaniem skazanego pracownika. Nie można nie dostrzegać, że postępowanie karne z różnych względów mogło nie objąć wszystkich pracowników, którzy podpisali umowę o współodpowiedzialności materialnej, jakkolwiek zachowanie tych pracowników, a w szczególności uchybienia ich obowiązkowi nadzoru nad powierzonym mieniem, mogło wskazywać, iż zawinione zachowanie tych pracowników nie było obojętne dla powstania szkody, lecz pozostawało w związku przyczynowym z wyrządzoną szkodą.Dotyczyć to będzie z reguły kierownika sklepu, nie objętego postępowaniem karnym z art. 218 § 1 k.k., którego podstawowym obowiązkiem jest sprawowanie nadzoru nad pracą pozostałych pracowników materialnie odpowiedzialnych, jeśli zostanie wykazane, że uchybienia w sprawowaniu tego nadzoru pozostają w związku przyczynowym z powstałą szkodą lub jej częścią. Nawet uniewinnienie kierownika sklepu od popełnienia przestępstwa przewidzianego w art. 218 § 1 k.k. - przy jednoczesnym skazaniu z tegoż art. 218 § 1 k.k. pozostałych pracowników objętych umową o współodpowiedzialności materialnej - nie uzasadnia przyjęcia poglądu, że w każdym wypadku fakt uniewinnienia kierownika sklepu od zarzutu z art. 218 § 1 k.k. jest równoznaczny z wykazaniem przez niego, że szkoda została spowodowana wyłącznie przez pracowników skazanych za przestępstwo przewidziane w art. 218 § 1 k.k.W postępowaniu cywilnym sąd związany jest jedynie ustaleniami prawomocnego wyroku skazanego co do popełnienia przestępstwa (art. 11 k.p.c.). W konsekwencji ustalenia sądu w postępowaniu cywilnym mogą doprowadzić do przyjęcia, że również zachowanie się uniewinnionego w postępowaniu karnym kierownika sklepu miało charakter uchybień obowiązkom pracowniczym i pozostawało w związku przyczynowym ze szkodą, a wobec tego kierownik sklepu nie wykazał, aby zachodziły w stosunku do niego podstawy do wyłączenia zakresu jego materialnej odpowiedzialności, przewidzianego w umowie o współodpowiedzialności materialnej.W świetle wytycznych Sądu Najwyższego z dnia 29.XII.1975 r. V PZP 13/75 (OSNCP z 1976 r. poz. 19) zaaprobowane zostało dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego, iż skazanie pracownika za przestępstwo z art. 218 § 1 k.k. nie dowodzi jeszcze, że pracownik samą szkodę wyrządził umyślnie (ust. VII wytycznych). Jeżeli jednak z sentencji wyroku skazującego wynika, że umyślnością zostało objęte również samo wyrządzenie szkody, to w tej części Sąd cywilny jest związany ustaleniami prawomocnego wyroku skazującego (art. 11 k.p.c.). (...)Z tych przeto względów należy dojść do wniosku, że prawomocne skazanie za przestępstwo z art. 218 § 1 k.k. nie uzasadnia samo przez się zwolnienia od odpowiedzialności pozostałych pracowników, którzy zawarli z nim umowę. Ubocznie trzeba zaznaczyć, że powyższy pogląd zbieżny jest ze stanowiskiem zajętym przez Sąd Najwyższy pod rządem art. 286 § 1 dawnego kodeksu karnego. W orzecznictwie tym wyjaśniono, że samo skazanie jednego ze współodpowiedzialnych majątkowo pracowników za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. nie uzasadnia w każdym wypadku obciążenia pełną odpowiedzialnością materialną pracownika skazanego i zwolnienia od odpowiedzialności pozostałych pracowników (uzasadnienie wyroku SN z dnia 14.VI.1965 r. I PR 159/65 - OSNCP z 1966 r. poz. 77).Z drugiej jednak strony nie jest wykluczone, że za niedobór lub za jego część może ponosić odpowiedzialność materialną wyłącznie pracownik skazany za przestępstwo przewidziane w art. 218 § 1 k.k., co w konsekwencji spowoduje zwolnienie od tej odpowiedzialności pozostałych pracowników objętych umową o współodpowiedzialności materialnej. O pierwszym takim wypadku była już mowa poprzednio: dotyczy on sytuacji, w której z sentencji wyroku skazującego wynika, że umyślnością działania lub zaniechania takiego pracownika zostało objęte również samo wyrządzenie szkody, przy jednoczesnym założeniu, że pozostali pracownicy materialnie odpowiedzialni nie byli pociągnięci do odpowiedzialności karnej za przestępstwo z art. 218 § 1 k.k.Mogą mieć miejsce i inne sytuacje faktyczne, w których skazanie pracownika za przestępstwo przewidziane w art. 218 § 1 k.k. spowoduje zwolnienie od odpowiedzialności pozostałych pracowników, którzy zawarli z nim umowę o współodpowiedzialności materialnej. Takie wyłączenie odpowiedzialności może jednak nastąpić jedynie wówczas, gdy postępowanie dowodowe wykaże, iż wyrządzenie szkody w określonym zakresie zostało spowodowane wyłącznie przez pracownika skazanego. Przyjęcie takiego założenia wymaga zatem ustalenia, że skazany pracownik jest wyłącznym sprawcą szkody, co w praktyce będzie zależało od konkretnych okoliczności danej sprawy. W razie takiego wykazania zachodzą pełne podstawy do uwolnienia od odpowiedzialności materialnej pozostałych pracowników, ponieważ instytucja współodpowiedzialności materialnej nie powinna stanowić środka, który by służył rzeczywistym sprawcom niedoboru do uchylenia się - kosztem pracowników formalnie współodpowiedzialnych - od odpowiedzialności za spowodowany niedobór.Z tych przeto względów orzeczono jak w sentencji uchwały.