V PRN 2/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Rejman. Sędziowie SN: J. Knap, S. Perestaj, M. Rafacz-Krzyżanowska, J. Sokołowski, Z. Zaziemski, K. Zieliński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Jana C. przeciwko: 1) Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w K., 2) Wojewódzkiemu Zespołowi Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej w K. o zapłatę na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 1981 r. i postanowienia Sądu Wojewódzkiego w R. z dnia 27 czerwca 1980 r.uchylił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego w R. z dnia 12 września 1980 r. i oddalił powództwo w stosunku do Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w K., uchylił także postanowienie Sądu Wojewódzkiego w R. z dnia 27 czerwca 1980 r. oraz postanowienie Sądu Rejonowego w R. z dnia 15 kwietnia 1980 r. i sprawę w stosunku do Wojewódzkiego Zespołu Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej w K. przekazał Zakładowej Komisji Rozjemczej przy tym Wojewódzkim Zespole Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej.Uzasadnienie faktycznePowód pracował jako kierownik gospodarstwa przyzakładowego Państwowego Zakładu Unasienniania Zwierząt w Z., a na podstawie porozumienia między zakładami pracy z dnia 16.XII.1965 r. w tym charakterze jako kierownik prowadził pomocnicze gospodarstwo rolne w K. Wojewódzkiego Zespołu Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej w K. i na tym stanowisku pracował do dnia 1.VII.1969 r. Z tym dniem uzyskał uprawnienia do renty inwalidzkiej, natomiast od dnia 1.VII.1975 r. - uprawnienia do emerytury.Decyzją Wojewody Radomskiego z dnia 11.XII.1976 r. wymienione pomocnicze gospodarstwo rolne o powierzchni 88,65 ha zostało przekazane Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w M. Przekazanie gospodarstwa rolnego na rzecz tej Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej nastąpiło protokołem zdawczo-odbiorczym w dniu 1.VII.1977 r. w nieodpłatne użytkowanie na czas nie ograniczony. W protokole zaznaczono, że wszelkie zobowiązania płatnicze wynikające z działalności gospodarstwa K. podjęte przez Wojewódzki Zespół Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej w K. do dnia 1.VIII.1977 r. ureguluje dotychczasowy użytkownik, to jest wymieniony Wojewódzki Zespół Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej, a dotychczasowi stali pracownicy gospodarstwa K. pozostają na "rozrachunku" tegoż Wojewódzkiego Zespołu. Gospodarstwo rolne w K. następnie przekazane zostało pozwanej Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w K.Powód jako rencista, a następnie jako emeryt, pobierał należne mu świadczenia wynikające z układu zbiorowego pracy dla państwowych gospodarstw rolnych od Wojewódzkiego Zespołu Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej w K. do dnia 1.IV.1977 r., to jest do chwili zaprzestania ich realizacji przez wymieniony Wojewódzki Zespół.Powód - po sprecyzowaniu pierwotnego żądania pozwu skierowanego do Sądu Rejonowego w R. - domagał się zasądzenia na jego rzecz od pozwanej Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w K. kwoty 8.992,50 zł z odsetkami tytułem równowartości należnych mu jako emerytowi według układu zbiorowego pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych świadczeń w postaci mleka, ziemniaków i owsa, a ponadto żądał ustalenia, że pozwana Spółdzielnia zobowiązana jest do spełnienia na rzecz powoda świadczeń przewidzianych w wymienionym układzie zbiorowym pracy, a w szczególności prawa do bezpłatnego mieszkania.W toku procesu na wniosek powoda Sąd Rejonowy wezwał do udziału w sprawie w charakterze pozwanego Wojewódzki Zespół Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej, lecz postępowanie w stosunku do tego pozwanego zostało prawomocnie umorzone.Sąd Rejonowy w R. wyrokiem z dnia 12.IX.1980 r. uwzględnił powództwo, przyjmując, że przysługujące powodowi z układu zbiorowego pracy świadczenia obciążają pozwaną Spółdzielnię jako jednostkę przejmującą gospodarstwo rolne, w którym powód był zatrudniony do dnia 1.VII.1969 r.Sąd Wojewódzki w R., rozpoznając sprawę na skutek rewizji pozwanej Spółdzielni, przedstawił Sądowi Najwyższemu budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne sprowadzające się do pytania, czy przysługujące emerytowi z układu zbiorowego pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych świadczenia obciążają użytkownika państwowego gospodarstwa rolnego zobowiązanego do świadczeń z okresu ich powstania, który wykonywał swe zobowiązania do czasu przekazania gospodarstwa innej jednostce uspołecznionej, czy też obecnego użytkownika tego samego gospodarstwa, które zostało mu przekazane decyzją administracyjną, czy wreszcie Zakład Ubezpieczeń Społecznych.Sąd Najwyższy, przejąwszy sprawę do rozpoznania, wyrokiem z dnia 25.II.1981 r. oddalił rewizję pozwanej Spółdzielni.Rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego na tle niespornego między stronami stanu faktycznego sprawy należy - zdaniem Sądu - upatrywać w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie przekazywania nieruchomości rolnych i niektórych innych nieruchomości na terenie gromad pomiędzy jednostkami gospodarki uspołecznionej (Dz. U. z 1969 r. Nr 1, poz. 1), a także ewentualnie w treści umowy zawartej pomiędzy jednostką przekazującą a jednostką przyjmującą gospodarstwo rolne.Z protokołu zdawczo-odbiorczego, jak również z innych czynności prawnych jednostki przekazującej i jednostki przejmującej gospodarstwo rolne nie wynika, by Wojewódzki Zespół Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej w K. przejął obowiązek realizacji wynikających z układu zbiorowego pracy świadczeń na rzecz powoda. W takim zaś razie zgodnie z § 17 ust. 1 wymienionego rozporządzenia Rady Ministrów z dniem podpisania protokołu zdawczo-odbiorczego korzyści i ciężary związane z użytkowaniem przejętej nieruchomości przeszły na jednostkę organizacyjną, która przejęła nieruchomość. Takiego stanowiska nie osłabia zawarte w protokole zdawczo-odbiorczym stwierdzenie, że dotychczasowi stali pracownicy gospodarstwa K. pozostają na rozrachunku Wojewódzkiego Zespołu Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej, skoro powód nie był już w dacie przekazania gospodarstwa jego pracownikiem.W konsekwencji Sąd Najwyższy stwierdził, że świadczenia przysługujące powodowi stanowią ciężar gospodarstwa rolnego przejętego przez pozwaną Spółdzielnię.Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wniósł w rewizji nadzwyczajnej o uchylenie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25.II.1981 r. i poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w R. z dnia 12.IX.1980 r. oraz o uchylenie postanowienia Sądu Wojewódzkiego w R. z dnia 27.VI.1980 r., w części oddalającej zażalenie, jak również poprzedzającego je postanowienia Sądu Rejonowego w R. z dnia 15.IV.1980 r. i ustalenie, że Zespół Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej w K. zobowiązany jest do świadczeń wynikających z układu zbiorowego pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych i zasądzenie na rzecz Jana C. kwoty 8.992,50 zł z 8% od dnia 17.VII.1979 r., zarzucając rażące naruszenie prawa, a w szczególności art. 238 pkt 2 k.p. oraz § 17 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie przekazywania nieruchomości rolnych i niektórych innych nieruchomości położonych na terenie gromad pomiędzy jednostkami gospodarki uspołecznionej (Dz. U. z 1969 r. Nr 1, poz. 1), a ponadto postanowieniu Sądu Wojewódzkiego w R. z dnia 27.VI.1980 r. sygn. I Pz 91/80 - w zaskarżonej części - naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z niewadliwych ustaleń zaskarżonego wyroku Sądu Najwyższego popartych dowodami z dokumentów w postaci odpisów protokołu zdawczo-odbiorczego wynika, że protokołem zdawczo-odbiorczym z dnia 1.VIII.1977 r. Wojewódzki Zespół Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej nie przekazywał gospodarstwa rolnego pozwanej Spółdzielni, lecz zgodnie z decyzją Wojewody Radomskiego z dnia 11.XII.1976 r. przekazał to gospodarstwo rolne Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w M. Z kolei ta Spółdzielnia protokołem zdawczo-odbiorczym z dnia 11.IV.1978 r. przekazała grunty gospodarstwa rolnego z przynależnościami pozwanej Spółdzielni, która w związku z tym nie pozostawała w żadnych stosunkach prawnych z Wojewódzkim Zespołem Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej w K.Z protokołu zdawczo-odbiorczego nie wynika też, żeby pozwana Spółdzielnia w jakiejkolwiek formie w związku z przejęciem gruntów w trwały zarząd i nieodpłatne użytkowanie przejmowała obowiązek świadczeń na rzecz osób fizycznych byłych pracowników gospodarstwa pomocniczego Wojewódzkiego Zespołu Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej w K.Przysługujące powodowi jako emerytowi na podstawie układu zbiorowego pracy świadczenia są roszczeniami mającymi charakter obligacyjny, a nie rzeczowy. Nie można zatem akceptować wyrażonego w zaskarżonym wyroku Sądu Najwyższego zapatrywania, że wymienione świadczenia należne powodowi stanowią ciężar gospodarstwa rolnego przejętego przez pozwaną Rolniczą Spółdzielnię. Paragraf 17 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1969 r. stanowi, że z dniem podpisania protokołu zdawczo-odbiorczego nieruchomości korzyści i ciężary związane z użytkowaniem przejętej nieruchomości przechodzą na jednostkę, która przejęła nieruchomość.Wprawdzie art. 258 k.c. nie ma zastosowania do użytkowania przez rolnicze spółdzielnie produkcyjne, gdyż takie użytkowanie unormowane zostało odrębnie w art. 271-283 k.c. i w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r., jednakże ze względu na zbieżność sformułowań może posłużyć za wskazówkę interpretacyjną dla objaśnienia użytego w § 17 ust. 1 wymienionego rozporządzenia pojęcia ciężarów związanych z użytkowaniem nieruchomości, które w świetle wskazanych przepisów należy rozumieć jako ciężary pozostające w związku z wymaganiami prawidłowej gospodarki i powinny być pokrywane z pożytków rzeczy. Z takiego sformułowania wynika, że także rolnicza spółdzielnia produkcyjna, będąca użytkownikiem stanowiącej własność państwową nieruchomości, ponosi w czasie trwania użytkowania ciężary, które zgodnie z § 17 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów związane są z użytkowaniem. Obowiązek polegający na ponoszeniu takich ciężarów należy do treści użytkowania i stanowi jego składnik także wtedy, gdy źródłem użytkowania nie jest rozporządzenie właściciela, lecz - jak w rozpoznawanej sprawie - akt administracyjny. Są to jednak ciężary, które według zasad prawidłowej gospodarki powinny być pokrywane z pożytków pracy.Powód zaś - na co zwrócono uwagę w rewizji nadzwyczajnej - jest uprawniony do świadczeń na podstawie układu zbiorowego pracy tylko dlatego, że wcześniej łączył go stosunek pracy z prowadzącym gospodarstwo pomocnicze Wojewódzkim Zespołem Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej. Świadczenia, których on dochodzi, nie są więc związane z użytkowaniem przejętej nieruchomości, lecz mają charakter obligacyjny i powinny być skierowane do zakładu pracy, w którym był on zatrudniony przed uzyskaniem tych uprawnień, niezależnie od tego, czy zakład pracy utracił w następstwie decyzji władzy administracyjnej władanie nieruchomością. Obowiązek realizowania świadczeń na rzecz powoda został określony przepisami prawa pracy, a w szczególności postanowieniami układu zbiorowego pracy, który wiąże wyłącznie strony.Rozważania te prowadzą do wniosku, że w razie przekazania stanowiącej własność państwową nieruchomości rolnej, która uprzednio była użytkowana przez jednostkę organizacyjną objętą układem zbiorowym pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych, na rzecz rolniczej spółdzielni produkcyjnej w trybie przewidzianym rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie przekazywania nieruchomości rolnych i niektórych innych nieruchomości na terenie gromad pomiędzy jednostkami gospodarki uspołecznionej (Dz. U. z 1969 r. Nr 1, poz. 1) nie przejmuje ona z mocy § 17 ust. 1 tego rozporządzenia obowiązku realizowania przysługujących byłemu pracownikowi innego zakładu pracy przewidzianych w części II § 11 ust. 1 wymienionego układu zbiorowego pracy dla emeryta świadczeń, do których uzyskał on uprawnienie w swoim zakładzie pracy.Nie zachodzą warunki do wydania przez Sąd Najwyższy w składzie powiększonym orzeczenia co do istoty sprawy, gdyż wobec zaskarżenia rewizją nadzwyczajną także postanowienia Sądu Wojewódzkiego w R. z dnia 27.VI.1980 r. oraz poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego w R. z dnia 15.IV.1980 r., którym ten Sąd umorzył postępowanie w stosunku do Wojewódzkiego Zespołu Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej w K., istnieją w świetle przeprowadzonych rozważań podstawy do uchylenia wymienionych postanowień, skoro dochodzone roszczenia mają charakter pracowniczy i powinny być skierowane przeciwko zakładowi pracy, który nie wykonuje ciążących na nim obowiązków wynikających z postanowień układu zbiorowego pracy, a w takim razie sprawa podlega rozpoznaniu przez Zakładową Komisję Rozjemczą (art. 463 § 1 k.p.c. w związku z art. 248 § 1 k.p.).Z tych też przyczyn uznając, że zaskarżonym wyrokiem Sądu Najwyższego zostały rażąco naruszone przepisy prawa wskazane w rewizji nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy w składzie powiększonym uchylił ten wyrok, jak również wyrok Sądu Rejonowego w R. z dnia 12.IX.1980 r., i z mocy art. 422 § 1 k.p.c. oddalił powództwo w stosunku do pozwanej Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w K., a sprawę w stosunku do Wojewódzkiego Zespołu Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej przekazał Zakładowej Komisji Rozjemczej przy tym Wojewódzkim Zespole.