III CZP 7/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Majorowicz. Sędziowie SN: H. Dąbrowski, J. Niejadlik (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana S. przeciwko Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w G. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 20 stycznia 1981 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy uregulowania uprawnień urlopowych członków spółdzielni i stale pracujących członków ich rodzin według zasad określonych w § 23 regulaminu Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w G. pozostają w zgodności z obowiązującym w państwie porządkiem prawnym, a w szczególności zasadami współżycia społecznego - zwłaszcza wobec brzmienia § 26 wzorcowego regulaminu opracowanego przez CZRSR?"podjął następującą uchwałę:Uzasadnienie faktycznePowód został skierowany do pracy w pozwanej Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w dniu 31.VII.1976 r. przez Państwowy Ośrodek Maszynowy Przełęk, a członkostwo Spółdzielni uzyskał w dniu 3.VII.1976 r. Powrócił on jednak - za zgodą tej Spółdzielni - dnia 1.IX.1979 r. do pracy w Państwowym Ośrodku Maszynowym, a przed tą datą otrzymał tylko 15 dni zwolnienia od pracy na poczet 26 dni roboczych urlopu wypoczynkowego, przysługującego mu w 1979 r. Pozwana Spółdzielnia nie kwestionuje poglądu, że - gdyby nowy zakład pracy nie przejął od niej tego zobowiązania - na niej spoczywałby obowiązek zapłacenia powodowi ekwiwalentu pieniężnego za 11 dni nie wykorzystanego urlopu, ale tylko wówczas gdyby on uzyskał prawo do urlopu wypoczynkowego za rok 1979.Aprobując stanowisko obrony, że do czasu utraty członkostwa powód takiego prawa nie nabył, skoro w tym roku przepracował w Spółdzielni nie więcej jak 210 dni, Sąd Rejonowy oddalił powództwo o wynagrodzenie za te 11 dni nie wykorzystanego urlopu. Przy rozpoznawaniu rewizji zaś powstało - choć nadano mu zbyt ogólną formę - tylko zagadnienie, czy uwarunkowanie uzyskania prawa do urlopu od przepracowania 240 dni w danym roku można uznać za ważne, skoro w sposób korzystniejszy dla pracowników problematyka ta została unormowana w kodeksie pracy.Przy rozstrzyganiu powyższego zagadnienia trzeba wyjść od tego, iż statut pozwanej Spółdzielni - do którego w tym przedmiocie odsyłają ogólniejsze przepisy art. 113-117 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61) - stanowi, że długość płatnych urlopów i zasady udzielania tym jej członkom, którzy wypracowali ustaloną przez walne zgromadzenie liczbę dniówek obrachunkowych, określa regulamin (§ 54). Regulamin zaś przyjmuje, iż po 10 latach pracy członek rolniczej spółdzielni produkcyjnej korzysta z urlopu w wymiarze 26 dni roboczych po przepracowaniu "w danym roku" co najmniej 240 dni (§ 23). Postanowienia statutu (regulaminu) kształtują jednak wzajemne prawa i obowiązki spółdzielni i jej członków tylko wtedy, gdy nie odbiegają od bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa i są zgodne z zasadami ustalonymi przez właściwy centralny związek (art. 3 § 3, art. 6 ustawy).Powszechne ustawodawstwo pracy nie uzależnia powstania prawa do dalszego urlopu od przepracowania przez pracownika w danym roku określonej liczby dni, stanowi bowiem, że pracownik uzyskuje prawo do dalszych urlopów w każdym następnym roku kalendarzowym (art. 18 i art. 153 k.p.). Unormowanie regulaminowe nie byłoby aktualne, gdyby powszechne ustawodawstwo pracy swym zakresem obejmowało także świadczenie pracy przez członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych. Wzgląd na to, że własność spółdzielni własnością grupową zorganizowanego w niej kolektywu, przemawiał za pozostawieniem do decyzji ogółu członków także sprawy treści ich uprawnień związanych z pełnieniem pracy w gospodarstwie zespołowym, nie wyłączając - uzależnionych przecież od wielkości wypracowanych na to środków - treści uprawnień socjalnych. Ustawodawca więc przyjął, że prawa i obowiązki stron, związane z wykonywaniem przez członków pracy na rzecz spółdzielni, mieszczą się w treści samego członkostwa i, stanowiąc jego integralny składnik, powstają nie na podstawie zawarcia spółdzielczej umowy o pracę, lecz z mocy samego cywilnoprawnego stosunku członkostwa (art. 113 i nast. ustawy). To zaś wyłącza możliwość oceny praw i obowiązków stron w świetle przepisów powszechnego ustawodawstwa pracy i wskazuje, że o zakresie, rozmiarze i sposobie wykonywania pracy przez członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych, tudzież o treści ich uprawnień z tym związanych, decydują przepisy o spółdzielniach oraz postanowienia statutu (regulaminu).Wypowiadając podobny pogląd w uzasadnieniu uchwały z dnia 10 sierpnia 1976 r. I PZP 37/76 (OSNCP 1977, z. 2, poz. 77), Sąd Najwyższy słusznie zaznaczył (jak w orzecz. SN z dnia 22 września 1976 r. I PRN 65/76, NP 1978, nr 10, s. 1518), że inna sytuacja byłaby tylko wówczas, gdyby statut spółdzielni produkcyjnej (regulamin, przewidywał - bo ustawa zdaje się tego nie zabraniać - takie uregulowanie stosunków wszystkich (lub niektórych) członków, jakie w nim przewidziano dla członków spółdzielni pracy. We wzorze regulaminu opracowanego w 1980 r. Centralny Związek Rolniczych Spółdzielni Produkcyjnych jednak zalecił zrzeszonym w nim spółdzielniom, aby swym członkom pracującym w gospodarstwie zespołowym udzielały płatnych urlopów bądź "według zasad przewidzianych w kodeksie pracy", bądź "w wymiarze" przez siebie określonym (§ 26). Zalecenie zaś Związku mogłoby rodzić podmiotowe prawa członków pozwanej spółdzielni jedynie w takim zakresie, w jakim swój konkretny wyraz znalazło w jej statucie lub regulaminie (art. 6 i art. 53 ustawy, art. 36, art. 38 k.c.). Stwierdzenie, że mimo to pozwana Spółdzielnia - nie wprowadziwszy pierwszego członu tego zalecenia do swego statutu (regulaminu) - nadal udziela swym członkom zatrudnionym w gospodarstwie zespołowym urlopów według zasad dla nich mniej korzystnych niż określone w kodeksie pracy, nie może w konsekwencji usprawiedliwić wniosku, że postanowienia tych aktów - jako sprzeczne z zasadami ustalonymi przez właściwy związek - są nieważne i zamiast nich stosuje się odpowiednio przepisy prawa pracy.Można się zgodzić z poglądem, że wobec roszczeń zgłoszonych przez jej członka powołanie się spółdzielni produkcyjnej na postanowienia statutu (regulaminu), regulujące dla niego daną kwestię w sposób mniej korzystny niż powszechne ustawodawstwo pracy, może - w konkretnej sytuacji - kolidować z zasadami współżycia społecznego.W sprawie, w której wyłoniło się rozstrzygane zagadnienie prawne, taka wyjątkowa sytuacji nie miała jednak miejsca. Bardziej rygorystyczne unormowanie w regulaminie przesłanek uzyskania w danym roku prawa do urlopów przez jej członków wywołała - jak można mniemać - potrzeba zapewnienia sobie przez pozwaną Spółdzielnię odpowiedniej liczby ludzi do sezonowych robót polowych.Nie można było przy rozstrzyganiu tego zagadnienia prawnego nie zwrócić uwagi i na to, że w związku z realizowaniem postanowień regulaminowych Spółdzielnia nie odrywała się od potrzeb życia codziennego. W szczególnych przypadkach udzielała przecież wolnych dni od pracy na poczet urlopu wypoczynkowego, zanim członek w danym roku nabył prawo do płatnego urlopu. Możliwość tę wykorzystał również powód, bo w ciągu 8 miesięcy 1979 r. otrzymał na poczet urlopu 15 dni wolnych od pracy. Pozwala to przyjąć, że czyniąc w swej obronie - wobec roszczenia zgłoszonego przez powoda - użytek z niekorzystnych dla niego postanowień regulaminowych, pozwana Spółdzielnia nie naruszyła również zasad współżycia społecznego (art. 5 k.c.).Na skonkretyzowane na wstępie pytanie udzielono przeto odpowiedzi jak w sentencji uchwały (art. 391 § 1 k.p.c.).