III CRN 278/79

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 19 lutego 1980 r. na posiedzeniu jawnym sprawy z powództwa Witolda i Teresy małż. N. przeciwko Zofii B. o przeniesienie własności nieruchomości rolnej na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od postanowienia Sądu Rejonowego w G. z dnia 2 grudnia 1975 r. I C 930/75 postanawia:uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać Sądowi Rejonowemu w G. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW pozwie skierowanym do Sądu Rejonowego w G. powodowie Witold i Teresa małż. N. wnosili, aby Sąd zobowiązał pozwanych Stanisława i Zofię małż. B. do przeniesienia na nich prawa własności gruntu o powierzchni 1.600 m2, położonej w K., gmina M.G. Twierdzili, że przedmiotową działkę nabyli od pozwanych w 1963 r. i od tego czasu użytkują ją samoistnie. Wybudowali na niej metalowe ogrodzenie, dom letniskowy, studnię i szambo oraz dokonali nasadzeń zieleni. Wartość tych nakładów przewyższa wartość działki.Pozwani nie ustosunkowali się co do twierdzeń pozwu.Na pierwszej rozprawie w dniu 2 grudnia 1975 r. strony zawarły ugodę sądową, w której pozwani B. zobowiązali się przenieść na powodów N. prawo własności działki. Jednocześnie strony złożyły wniosek o umorzenie postępowania.Sąd Rejonowy w G. postanowieniem z dnia 2 grudnia 1975 r. umorzył postępowanie. Postanowienie to uprawomocniło się bez zaskarżenia w zwykłym trybie i nie zawiera uzasadnienia.W dniu 21 grudnia 1979 r. Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego prawomocnego postanowienia o umorzeniu postępowania. Podnosząc zarzuty rażącego naruszenia prawa, a w szczególności art. 3 § 2, 10, 223 § 1 i 2, 224 § 1 k.p.c. w związku z art. 158, 163, 172 § 1, 213 i 231 § 1 k.c. oraz naruszenia interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, zgłosił wniosek o uchylenie tego postanowienia i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Uwzględniając rewizję nadzwyczajną Sąd Najwyższy miał na uwadze co następuje:Przepis art. 231 § 1 k.c. uzależnia możliwość wydania orzeczenia zobowiązującego do przeniesienia własności działki zajętej pod budowę, między innymi od wykazania przymiotu samoistnego posiadania, dobrej wiary i znacznej różnicy, między wartością budynku i działki. Przyjmując, że załatwienie sporu przewidzianego w art. 231 § 1 k.c. może nastąpić nie tylko w drodze orzeczenia sądowego, ale również w drodze ugody sądowej, uznać trzeba, iż przy zawieraniu ugody muszą być spełnione te same przesłanki. W przeciwnym razie Sąd nie może aprobować ugody sądowej, a obowiązany jest - zgodnie z art. 223 § 1 i 2 k.p.c. w związku z art. 203 § 4 k.p.c. uznać ugodę za niedopuszczalną i sprawę rozpoznać (chyba, że dojdzie do cofnięcia pozwu). Tymczasem Sąd w sprawie niniejszej pomijając powyższe zasady dopuścił do zawarcia ugody nie wyjaśniając w ogóle kwestii istnienia przesłanek przewidzianych w art. 231 § 1 k.c. Stanowi to rażące naruszenie prawa, zwłaszcza, że już treść pozwu wskazuje na nieistnienie po stronie powodów dobrej wiary. Powodowie będący ludźmi wykształconymi i doświadczonymi życiowo, zawierając nieformalną umowę przeniesienia własności działki - wbrew wymogowi przewidzianemu w art. 158 k.c. zdawali sobie sprawę z tego, że własności działki nie nabyli. Posiadaczem w dobrej wierze jest zaś tylko taki posiadacz, który z przyczyn usprawiedliwionych, a więc bez swej winy, nie wie o wadliwości swojego tytułu.Brak dobrej wiary nie przesądza oczywiście o niemożności uwzględnienia powództwa, licząc się z potrzebami życia orzecznictwo sądowe przyjęło, że w szczególnych okolicznościach można - gdy chodzi o stosowanie art. 231 § 1 k.c. - traktować na równi z posiadaczem w dobrej wierze takiego posiadacza, który wie że buduje na cudzym gruncie, ale może to mieć miejsce tylko wówczas gdy przemawiają za tym zasady współżycia społecznego. Jak wyjaśnił jednak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 grudnia 1976 r. III CRN 297/76 (OSNCP 1977/8 poz. 142), a które to stanowisko podziela w pełni skład rozpoznający sprawę niniejszą, jeżeli działkę stanowiącą część składową nieruchomości rolnej nabył bez aktu notarialnego nie rolnik, lecz mieszkaniec miasta, i nie dla celów produkcji rolnej, lecz dla celów wypoczynkowych, występuje nie tylko formalne naruszenie prawa, ale także naruszenie godzące w interes gospodarki rolnej, a więc w interes społeczno-gospodarczy; w takiej sytuacji brak jest podstaw do zastosowania na korzyść nabywcy, jako posiadacza w złej wierze, przepisu art. 231 § 1 k.c. Sprzeciwiają się bowiem temu zarówno społeczno-gospodarcze przeznaczenie nieruchomości rolnej, jak i zasady współżycia społecznego.Podkreślić należy, że Sąd Rejonowy dopuszczając do zawarcia ugody nie miał na uwadze także i tego, że art. 231 § 1 k.c. zezwala na zobowiązanie do przeniesienia własności tylko działki zajętej pod budowę a więc działki małej, niezbędnej do korzystania z budynku. Jest oczywiste, że dla korzystania z domku letniskowego niepotrzebna jest działka o powierzchni aż 1600 m2.Skoro Sąd I instancji dopuścił do zawarcia ugody sądowej i umorzył postępowanie bez wyjaśnienia i rozważenia podniesionych wyżej okoliczności, zarzut rewizji nadzwyczajnej rażącego naruszenia prawa jest w pełni uzasadniony. Musi to skutkować uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Ponieważ sprawa dotyczy nieruchomości rolnej i orzeczenie godzi w założenia polityki rolnej Państwa narusza ono tym samym interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W tej sytuacji upływ 6-miesięcznego terminu przewidzianego w art. 421 § 2 k.p.c. nie stanowi przeszkody do uchylenia zaskarżonego orzeczenia.Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji postanowienia (art. 421 § 2 i 422 § 2 k.p.c.).