III CZP 3/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: T. Bukowski, Z. Wasilkowska.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Danuty B. przeciwko Helenie K. o ochronę służebności drogowej, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 21 grudnia 1979 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy ustanowienie (stwierdzenie nabycia) służebności drogowej przez organ administracji państwowej w ostatecznym akcie własności ziemi czyni jego decyzję w tym zakresie bezwzględnie nieważną oraz czy do takiej oceny uprawniony jest sąd powszechny?"podjął następującą uchwałę:Prawnie skuteczne jest zamieszczone w ostatecznej decyzji (akcie własności ziemi), wydanej na podstawie art. 12 w związku z art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 27, poz. 250 z późn. zm.), stwierdzenie obciążenia nieruchomości rolnej, będącej przedmiotem tej decyzji, służebnością drogową na rzecz właściciela innej nieruchomości rolnej, który nabył jej własność na podstawie art. 1 wymienionej ustawy i który w dniu wejścia w życie tej ustawy faktycznie władał obciążoną nieruchomością w zakresie objętym treścią zawartego w ostatecznej decyzji stwierdzenia służebności drogowej. Uzasadnienie faktyczneJak wynika z aktów własności ziemi, wydanych przez Naczelnika Gminy w C. w dniu 16.VIII.1976 r., Helena K. stała się z mocy prawa właścicielką przyległej do drogi działki gruntu nr 17/4 o powierzchni 0,4565 ha, Danuta B. - dalszej działki nr 17/3 o powierzchni 1,9990 ha, zaś Zuzanna S. - kolejne działki nr 17/2 o powierzchni 1,49993 ha.W akcie własności ziemi wydanym Danucie B. co do działki nr 17/3 zamieszczone zostało stwierdzenie, że każdoczesny właściciel tej działki uprawniony jest do korzystania ze służebności drogowej obciążającej działkę nr 17/4, natomiast w akcie własności ziemi wydanych Helenie K. co do działki nr 17/4 zamieszczono stwierdzenie o obciążeniu tej działki służebnością drogową na rzecz każdoczesnych własności działek nr 17/2 i 17/3, przy czym te służebności drogowe przebiegają szlakiem o szerokości 2,5 m na krawędzi wszystkich wyżej wymienionych działek według oznaczenia na planie sporządzonym w 1973 r. przez geodetę B. M.Z powołaniem się na wskazane wyżej okoliczności Danuta B. w pozwie z dnia 23.VIII.1978 r. żądała nakazania pozwanej Helenie K., aby usunęła na swej działce nr 17/4 wszelkie przeszkody, uniemożliwiające powódce korzystanie ze wspomnianego wyżej szlaku drogowego. Powódka twierdziła, że dojeżdżała i dochodziła tym szlakiem do drogi publicznej, jednak pozwana w dniu 22.X.1977 r. zaorała go, wiosną zaś następnego roku obsadziła ziemniakami.Sąd Rejonowy w Miechowie w zasadzie powództwo uwzględnił z tym tylko, że obowiązek pozwanej udostępnienia powódce przejazdu i przechodu ograniczył do pasa gruntu szerokości 2,5 m zgodnie z wspomnianym wyżej planem, do którego nawiązano w akcie własności ziemi, a nie szerokości 3 m, jak żądała powódka.Po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji pozwanej Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 21.XII.1979 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia budzące wątpliwości zagadnienie prawne, przytoczone w sentencji niniejszej uchwały. W obszernym uzasadnieniu postanowienia Sąd Wojewódzki podniósł, że według stanowiska zajętego przez Ministra Rolnictwa w Biuletynie Informacyjnym nr 3/56 dla biur geodezji i urządzeń rolnych przy regulowaniu własności nieruchomości na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 z późn. zm) nie ma przeszkód prawnych do uwzględnienia istniejących faktycznie na nieruchomości w dniu wejścia w życie tej ustawy nieformalnie ustanowionych ograniczonych praw rzeczowych, w szczególności służebności przejazdu i przechodu. Pod wpływem tego stanowiska praktyka administracyjna idąca w tym kierunku przybrała charakter masowy, a nawet niekiedy poszła dalej, mianowicie w kierunku konstytutywnego ustanowienia służebności drogowych. Wobec tak ukształtowanej praktyki, co do której zapatrywania w doktrynie są rozbieżne, oraz wobec niedopatrzenia się przez Sąd Wojewódzki wystarczającej podstawy prawnej do orzekania w decyzjach o uwłaszczeniu o służebnościach drogowych Sąd ten uznał za wskazane poddanie zagadnienia pod rozpoznaniem Sądu Najwyższego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Nieruchomości, wchodzące w skład gospodarstw rolnych i znajdujące się w dniu wejścia w życie ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych w samoistnym posiadaniu rolników, stają się w warunkach określonych w art.1 ustawy - własnością tych rolników z mocy samego prawa. Konsekwencją tego unormowania jest stanowisko, powszechnie przyjęte w orzecznictwie i doktrynie, że decyzja administracyjna, przewidziana w art. 12 powołanej ustawy ma charakter deklaratywny. W myśl wyraźnego brzmienia art.10 tej ustawy pozostają w mocy ograniczone prawa rzeczowe i dożywocia, obciążające dotychczas nieruchomość, będącą przedmiotem uwłaszczenia. Nie ulega przy tym wątpliwości, że ostatnio wymieniony artykuł odnosi się wyłącznie do takich ograniczonych praw rzeczowych i dożywocia, które zostały ustanowione do dnia wejścia w życie ustawy w sposób przewidziany przepisami prawa, w szczególności przepisami kodeksu cywilnego, a więc do prawnie istniejących ograniczonych praw rzeczowych oraz dożywocia. Skoro wspomniane prawa oraz dożywocie pozostają w mocy zgodnie z brzmieniem przepisu ustawy, przeto stwierdzenie ich istnienia w decyzji, wydanej na podstawie art. 12 ustawy, jest najzupełniej zbędne, ich dalszy byt prawny jest bowiem niezależny od takiego stwierdzenia, lecz zależy od wykazania, że ustanowiono je przed dniem wejścia w życie ustawy w sposób przewidziany w obowiązującym prawie i że w tym dniu obciążały one nieruchomość stanowiącą przedmiot uwłaszczenia (por. uchwałę SN z dnia 28.IV.1975 r. III CZP 20/75, OSNCP 1976, poz. 30).W odniesieniu do sytuacji, w której inna osoba jedynie faktycznie korzystała z nieruchomości, będącej przedmiotem uwłaszczenia, w zakresie odpowiadającym treści ograniczonego prawa rzeczowego, zwłaszcza służebności drogowej, ustawa nie zawiera wyraźnego uregulowania. Jej art. 8 przewiduje bowiem jedynie powstanie z mocy prawa dożywocia na rzecz osoby, od której uwłaszczony rolnik uzyskał nieruchomość na podstawie umowy o dożywocie zawartej bez zachowania prawem przewidzianej formy. W konsekwencji tego art. 12 ust. 3 ustawy przewiduje stwierdzenie w decyzji administracyjnej powstania prawa dożywocia.Z unormowania przewidzianego w ostatnio wymienionym przepisie można by - w drodze argumentacji a contrario - wnioskować o niedopuszczalności stwierdzenia w decyzji administracyjnej, że objęta uwłaszczeniem nieruchomość jest obciążona służebnością drogową ustanowioną nieformalnie i faktycznie wykonywaną w dniu wejścia w życie ustawy. Wnioskowanie takie jednak, bez wniknięcia w istotę uwłaszczenia z mocy art. 1 ustawy, byłoby zawodne. Jak już wyżej wspomniano, uwłaszczenie obejmuje nieruchomość, znajdującą się w samoistnym posiadaniu rolnika, a zatem przedmiot uwłaszczenia organicznie wiąże się z przedmiotem samoistnego posiadania. Oznacza to, że rolnik może nabyć w trybie uwłaszczenia nieruchomość w takim tylko zakresie, w jakim ją samoistnie posiadał w dniu 4.II.1971 r., tj. w dniu wejścia w życie ustawy. W sytuacjach, w których do objęcia przez kilku rolników w samoistne posiadanie poszczególnych, fizycznie wydzielonych części nieruchomości doszło w następstwie zawartej bez prawem przewidzianej formy umowy o zniesienie współwłasności lub o dział spadku, nie było rzadkością ustalanie przez osoby zainteresowane przejazdów lub przejść koniecznych do zapewnienia poszczególnym, nieformalnie wydzielonym działkom dostępu przez inne utworzone w ten sam sposób działki do drogi publicznej. Jeżeli zaś do takiego nieformalnego ustanowienia służebności drogowej przez jedną z nieformalnie utworzonych działek na rzecz samoistnego posiadacza innej utworzonej w ten sam sposób działki doszło, to w konsekwencji trzeba przyjąć, że samoistne posiadanie pierwszej z tych działek przez jej posiadacza było w dniu wejścia w życie ustawy, a więc w chwili decydującej o zakresie nabycia własności przez uwłaszczenie, ograniczone faktycznie istniejącą i faktycznie wykorzystywaną przez posiadacza sąsiedniej działki drogą. Inaczej mówiąc, posiadacz pierwszej z tych działek był wprawdzie jej samoistnym posiadaczem, z tym jednak ograniczeniem, że z tej działki faktycznie korzystał również, w zakresie odpowiadającym treści służebności drogowej, samoistny posiadacz działki sąsiedniej. Oznacza to, że jego samoistne posiadanie działki o tyle nie było pełne, o ile doznawało ograniczenia przez wykonywanie władztwa nad tą działką przez inną osobę w zakresie odpowiadającym treści służebności drogowej.Stwierdzenie więc w decyzji administracyjnej nabycia własności z uwzględnieniem faktycznie wykonywanej przez inną osobę służebności odpowiada stanowi faktycznemu istniejącemu w dniu wejścia w życie ustawy.W tych warunkach z celu ustawowego uregulowania własności gospodarstw rolnych w odniesieniu do nieruchomości, stanowiących przedmiot samoistnego posiadania rolników, można w drodze wykładni uwzględniającej założenia i funkcje ustawy wyprowadzić pogląd, który znalazł wyraz w sentencji niniejszej uchwały. Udzielona przez Sąd Najwyższy odpowiedź, uznająca za prawnie skuteczne stwierdzenie w akcie własności ziemi obciążenia uwłaszczonej nieruchomości służebnością drogi, która została utworzona i była faktycznie wykonywana w związku z dokonanym przez osoby zainteresowane nieformalnym podziałem, czyni zadość istniejącym potrzebom gospodarczym nieruchomości, powstałych w wyniku uwłaszczenia, uwzględnia więc zarówno racje prawne, wyprowadzone z wykładni art. 1 ustawy, jak i racje społeczno-gospodarcze.Inaczej jest w wypadku, w którym chodziłoby w decyzji administracyjnej nie o stwierdzenie faktycznie istniejącego w dniu uwłaszczenia (4.XI.1971 r.) obciążenia nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności drogowej, lecz o konstytutywne ustanowienie nowej służebności drogowej. Do takiego ustanowienia służebności organ administracyjny nie ma żadnej podstawy prawnej, do ustanowienia bowiem służebności drogi potrzebna jest umowa stron (art. 245 k.c.), w jej zaś braku do ustanowienia takiej służebności powołany jest sąd (art. 145 k.c., art. 626 k.p.c.), chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ustawa o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych nie zawiera takiego przepisu szczególnego, wobec czego organ administracyjny, przewidziany w art. 12 tej ustawy, jest organem oczywiście niewłaściwym do konstytutywnego ustanowienia służebności drogowej, wydając zaś decyzje w tym przedmiocie wkroczyłby, bez jakiejkolwiek ku temu podstawy prawnej, w kompetencje sądu. Dla uniknięcia kolizji, wynikającej z formalnego obowiązywania takiej decyzji, pomimo jej jawnej sprzeczności z prawem, w obecnie obowiązującym stanie prawnym sąd w interesie porządku prawnego powinien w sprawie, w której spór wiąże się z treścią takiej decyzji, uznać udział prokuratora za potrzebny w celu umożliwienia mu wniesienia sprzeciwu od tej decyzji w myśl art. 145 w związku z art. 137 k.p.a. (tekst obowiązujący do dnia 1.IX.1980 r., to jest do chwili wejścia w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym oraz o zmianie ustawy - kodeks postępowania administracyjnego, Dz. U. Nr 4, poz. 8).