I PZP 57/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Szymanek. Sędziowie SN: A. Grymaszewski, J. Knap (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Grocholi, w sprawie z wniosku Bogumiły S. przeciwko Zakładowi Urządzeń Teatralnych w W. Specjalistycznej Spółdzielni Pracy o uznanie zmiany warunków pracy i płacy za bezskuteczną po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie postanowieniem z dnia 30 listopada 1977 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"1. Czy członkowie spółdzielni pracy zatrudnieni w tej spółdzielni na podstawie umowy o pracę chałupniczą korzystają z ochrony przed wypowiedzeniem tej umowy lub wypowiedzeniem zmieniającym warunki pracy i płacy na równi z członkami Spółdzielni zatrudnionymi na podstawie umowy o pracę, a w razie negatywnej odpowiedzi na pytanie 1 -2. Czy i jaki jest zakres ochrony członka spółdzielni pracy przed wypowiedzeniem umowy o pracę nakładczą na podstawie art. 13310 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61 i Dz. U. Nr 47, poz. 281)?"powziął następującą uchwałę:Wypowiedzenie przez spółdzielnię pracy jej członkowi umowy o pracę nakładczą wymaga uzasadnienia. Wystarczającą motywację wypowiedzenia stanowi okoliczność, że członek spółdzielni pracy wykonujący pracę nakładczą nie odpowiada warunkom przewidzianym do zatrudnienia w systemie pracy nakładczej według przepisów obowiązujących w tym przedmiocie w spółdzielczości pracy. Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni Bogumiła S. jest członkiem pozwanej Spółdzielni i była w niej zatrudniona od 1.VIII.1972 r. w systemie pracy nakładczej przy montażu nastawników. Pismem z dnia 2.VIII.1977 r. zarząd Spółdzielni wypowiedział jej umowę o pracę nakładczą ze skutkiem na dzień 1.X.1977 r. i jednocześnie w tym piśmie zgłosił ofertę zatrudnienia pracownicy w Zakładzie w R. przy gotowaniu mleka i kawy dla pracowników za wynagrodzeniem według określonej stawki i premii na podstawie spółdzielczej umowy o pracę.B. S. złożyła odwołanie od tego wypowiedzenia. Terenowa Komisja Odwoławcza do Spraw Pracy dla Dzielnicy W.-Ż. orzeczeniem z dnia 9.IX.1977 r. przywróciła wnioskodawczynię do pracy w pozwanej Spółdzielni na dotychczasowych warunkach.Według ustaleń Komisji B. S. cierpi na szereg schorzeń i ubiega się o zaliczenie jej do jednej z grup inwalidów. Zgodnie z § 5 ust. 1 pkt 2 instrukcji Prezesa Zarządu CZSP nr 1 z dnia 3.VI.1972 r. (Biul. CZSP Nr 19, poz. 69) - w ramach pracy nakładczej należy zatrudniać osoby, które z różnych względów nie mogą podjąć pracy w zakładach zwartych, a w szczególności inwalidów i osoby o ograniczonej zdolności do pracy.Według oceny Komisji nie można rozwiązać umowy o pracę nakładczą z wykonawcą przed ustaleniem, czy właśnie nie zachodzi wypadek ograniczonej zdolności do pracy. Tymczasem stan zdrowia wnioskodawczyni nie pozwala podjąć przez nią pracy sprzątaczki. Wysokie zaś zarobki męża wnioskodawczyni są bez znaczenia dla decyzji o wypowiedzeniu.Przy rozpatrywaniu odwołania, wniesionego przez pozwaną Spółdzielnię od orzeczenia Terenowej Komisji Odwoławczej do Spraw Pracy, wyłoniły się zagadnienia prawne budzące poważne wątpliwości, wobec czego Okręgowy Sąd Pracy sformułował je w pytaniach i przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 66 § 1 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych.Uzasadnienie prawnePodejmując uchwałę, Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:1. Wątpliwości przedstawione w pytaniu 1 były już przedmiotem rozważań i odpowiedzi w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 19.VIII.1977 r. sygn. akt I PZP 31/77. W uchwale wyjaśniono, że przepis art. 125 § 1 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61; zm.: Dz. U. z 1974 r. Nr 47, poz. 281), ustalający zakres dopuszczalności wypowiedzenia warunków pracy i płacy spółdzielczej umowy o pracę, nie ma zastosowania do członków spółdzielni pracy zatrudnionych na podstawie umowy o pracę nakładczą. W uzasadnieniu uchwały zwrócono uwagę, że zgodnie z brzmieniem § 23 ust. 2 statutu spółdzielni pracy "zasady zmiany, wypowiedzenia lub rozwiązania" umów innych niż spółdzielcza umowa o pracę, określają odrębne przepisy, oraz wskazano na to, że w odniesieniu do osób wykonujących pracę nakładczą na rzecz uspołecznionych zakładów pracy są to między innymi przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą (Dz. U. z 1976 r. Nr 3, poz. 19). Zaznaczono tam ponadto, że w myśl art. 13310 § 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach do członków spółdzielni pracy zatrudnionych na innej podstawie niż spółdzielcza umowa o pracę stosuje się odpowiednio przepisy art. 123 § 1 oraz art. 124 § 1 tej ustawy. Odesłanie to ma na celu przypomnienie, że niezależnie od podstawy zatrudnienia członkowie spółdzielni pracy oraz zrzeszające ich spółdzielnie pracy mają obowiązek pozostawania ze sobą w stosunku zatrudnienia, i podkreślenie, że członek spółdzielni pracy wykonujący pracę nakładczą otrzymuje wynagrodzenie bieżące oraz uczestniczy w podziale czystej nadwyżki bilansowej.Tej specyfiki sytuacji prawnej członka spółdzielni pracy nie można tracić z pola widzenia niezależnie od podstawy zatrudnienia go w spółdzielni, jak to trafnie nadmienił Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w uzasadnieniu przedstawionych pytań.2. Według § 9 ust. 1 pkt a i ust. 2 statutu pozwanej spółdzielni członek spółdzielni ma prawo do zatrudnienia w niej stosownie do swoich kwalifikacji i aktualnych możliwości gospodarczych i potrzeb spółdzielni. Poza wyjątkami przewidzianymi w przepisach ustawy odmowa nawiązania stosunku pracy lub pozostawania w takim stosunku stanowi naruszenie istotnych praw i obowiązków wynikających ze stosunku członkostwa (§ 20 ust. 2 zd. 2 statutu spółdzielni). Przytoczony przepis stosuje się odpowiednio do członków spółdzielni pracy zatrudnionych m.in. na zasadach pracy nakładczej (§ 20 ust. 3 statutu).Konsekwencją przytoczonych zasad, będących pochodną założeń ustawowych, jest zamieszczony w § 17 ust. 1 statutu nakaz powiadomienia zainteresowanego członka na piśmie w 7-dniowym terminie o decyzji dotyczącej każdego stosunku, w ramach którego członek ten jest zatrudniony w spółdzielni, z podaniem uzasadnienia decyzji.Od uchwały zarządu powziętej w sprawie zatrudnienia członka przysługuje członkowi spółdzielni pracy odwołanie do jej rady (§ 17 ust. 2 zd. 1 statutu).Powyższe wskazania prowadzą do wniosku, że wypowiedzenie przez spółdzielnię pracy jej członkowi umowy o pracę nakładczą musi zawierać uzasadnienie wyjaśniające, dlaczego nie jest możliwe dalsze zatrudnienie danego członka na zasadach pracy nakładczej lub z jakich przyczyn zachodzi potrzeba zaprzestania z nim zatrudnienia w dotychczasowej formie i powrotu do podstawowej formy zatrudnienia w spółdzielni pracy, jaką jest spółdzielcza umowa o pracę (p. § 21 zd. 1 statutu).W stanie faktycznym sprawy przyczyną wypowiedzenia wnioskodawczyni przez Zarząd Spółdzielni umowy o pracę nakładczą było niezweryfikowanie Bogumiły S. do zatrudnienia w systemie pracy nakładczej przez Komisję powołaną do weryfikacji.W związku z tym Sąd Najwyższy ma obowiązek wypowiedzieć się co do zasady w tym względzie.Obowiązujące w spółdzielczości pracy przepisy określają zasady zatrudniania członków spółdzielni pracy na warunkach pracy nakładczej. Obecnie materię te regulują m.in. uchwała nr 71 Zarządu Centralnego Związku spółdzielczości Pracy z dnia 2 czerwca 1972 r. w sprawie kierunków i zasad działalności spółdzielni zrzeszonych w Centralnym Związku Spółdzielczości Pracy w zakresie pracy nakładczej oraz wydana na podstawie § 7 tej uchwały instrukcja Prezesa CZSP nr 1 z dnia 3 czerwca 1972 r. w sprawie zasad działalności spółdzielni zrzeszonych w CZSP w zakresie pracy nakładczej (Biuletyn CZSP Nr 19, poz. 69). Jeżeli wypowiedzenia umowy o pracę nakładczą dokonano na tej podstawie, że członek spółdzielni pracy nie czyni zadość kryteriom kwalifikacyjnym, przewidzianym w podanych przepisach, do zatrudnienia w systemie pracy nakładczej, to wypowiedzenie należy uznać za umotywowane. Statut pozwanej Spółdzielni w § 12 ust. 2 lit. b uważa za przyczynę uzasadniającą wykreślenie z rejestru członków Spółdzielni utratę przez członka zatrudnionego na zasadach pracy nakładczej warunków wymaganych do zatrudnienia w takim systemie, jeżeli Spółdzielnia nie może go zatrudnić w ramach spółdzielczej umowy o pracę lub na podstawie innego stosunku prawnego.Rzeczą organów rozstrzygających sprawę jest wyjaśnić, ustalić i ocenić, czy utrata bądź nieistnienie od początku warunków kwalifikujących do pracy nakładczej rzeczywiście występuje w spornym wypadku. To samo odnosi się do kwestii, czy wypowiedzenie umowy o pracę nakładczą w indywidualnym wypadku pozostaje w zgodzie z normą art. 8 k.p.Z omówionych względów i przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji.