I PZP 5/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Szymanek. Sędziowie SN: A. Grymaszewski, J. Knap (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, w sprawie z wniosku Haliny K. i innych przeciwko Spółdzielni Pracy "Chemimet" w R. o przywrócenie do pracy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach postanowieniem z dnia 27 grudnia 1979 r. sygn. akt I P 875/79 do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"a) Czy przepisy § 17 ust. 1 i 2 statutu pozwanej Spółdzielni, ustanawiające wewnątrzspółdzielczy tryb odwołania od decyzji zarządu do rady spółdzielni także w sprawach dotyczących stron umowy o pracę nakładczą, obejmują czynność wypowiedzenia podjętą w zamiarze rozwiązania takiej umowy i - w przypadku udzielenia w tym przedmiocie odpowiedzi twierdzącej - czy w razie wniesienia, z braku stosownego pouczenia, przez wykonawcę pracy nakładczej odwołania od wypowiedzenia wprost do terenowej komisji odwoławczej do spraw pracy należy odwołanie przekazać radzie spółdzielni do rozpatrzenia z perspektywą otwarcia się drogi postępowania przed tą komisją dopiero po wyczerpaniu postępowania wewnątrzspółdzielczego lub po bezskutecznym upływie terminów ustalonych w statucie do podjęcia decyzji przez spółdzielczy organ odwoławczy?b) Czy przytoczenie przez spółdzielnię w pisemnym wypowiedzeniu umowy o pracę nakładczą nieprawdziwej lub nie udowodnionej przyczyny, mającej uzasadniać rozwiązanie takiej umowy, stanowi podstawę roszczenia o ustalenie bezskuteczności wypowiedzenia umowy lub o przywrócenie do pracy na dotychczasowych warunkach, jeżeli umowa w dacie orzekania została już rozwiązana?"powziął następującą uchwałę:1. Dochodzenie przed organami powołanymi do rozstrzygania sporów o roszczenia pracowników ze stosunku pracy, roszczenia członka spółdzielni pracy, dotyczącego wypowiedzenia mu umowy o pracę nakładczą, nie jest uwarunkowane wyczerpaniem postępowania wewnątrzspółdzielczego lub bezskutecznym upływem terminów ustalonych w statucie spółdzielni do podjęcia decyzji przez organ odwoławczy.2. Spółdzielnia pracy, która bezpodstawnie rozwiązała ze swoim członkiem umowę o pracę nakładczą, obowiązana jest zatrudnić go ponownie na tych samych warunkach, jeżeli do zatrudnienia na zasadach pracy nakładczej członek spółdzielni pracy ma wymagane kwalifikacje, a spółdzielnia posiada ku temu możliwości gospodarcze i potrzeby. Uzasadnienie faktycznePozwana spółdzielnia zrzesza około 300 członków, spośród których 237 było zatrudnionych do października 1979 r. w systemie pracy nakładczej. Reszta członków spółdzielni została zatrudniona w zakładzie zwartym i w działach nieprodukcyjnych (administracja).W sierpniu 1979 r. zarząd pozwanej spółdzielni podjął czynności zmierzające do zmniejszenia stanu zatrudnienia. Wojewódzki Związek Spółdzielni Pracy w Radomiu powołał komisję weryfikacyjną, która zakwalifikowała do dalszej pracy w systemie nakładczym 164 członków pozwanej spółdzielni i stwierdziła, że 137 członków tej spółdzielni nie odpowiada kryteriom uzasadniającym dalsze zatrudnienie w takim systemie.Rada Spółdzielni na posiedzeniu odbytym w siedzibie WZSP w R. w dniu 24 sierpnia 1979 r. podjęła uchwałę o zmniejszeniu stanu zatrudnienia w systemie pracy nakładczej.W ostatnich dniach sierpnia 1979 r. doręczono 137 członkom spółdzielni pisma z dnia 28 sierpnia 1979 r. wypowiadające warunki pracy i płacy w związku z gospodarczą koniecznością zmniejszenia stanu zatrudnienia stosownie do uchwały Rady Spółdzielni z dnia 24 sierpnia 1979 r." podjętej "w związku z trudną sytuacją surowcowo-materiałową spółdzielni, co doprowadziło do korekty planów produkcyjnych". W wymienionych pismach wskazano, że wypowiedzenie ma prawną podstawę w przepisach art. 128 pkt 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach (w brzmieniu ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. - Dz. U. Nr 47, poz. 281) i § 4 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą (Dz. U. z 1976 r. Nr 3, poz. 19). Nadmieniono tam, że rozwiązanie "spółdzielczej umowy o pracę nakładczą" nastąpi w dniu 30 września 1979 r. i pouczono adresatów o prawie odwołania się w terminie 14 dni do Walnego Zgromadzenia Spółdzielni, a w ciągu 7 dni od otrzymania pisma do "Rejonowej Komisji Odwoławczej przy Prezydencie m. Radomia".Rada Zakładowa pozwanej spółdzielni na plenarnym posiedzeniu w dniu 27 sierpnia 1979 r. wyraziła obawę, czy po zwolnieniu 137 członków wykonane zostaną plany produkcyjne i zgłosiła zastrzeżenia z powodu niezweryfikowania 26 członków spółdzielni.Zgodnie z pouczeniem zawartym w pismach z dnia 28 sierpnia 1979 r. wielu członków spółdzielni złożyło odwołanie do Walnego Zgromadzenia. Skargi tych wykonawców zostały rozpatrzone na Nadzwyczajnym Walnym Zgromadzeniu delegatów i członków pozwanej spółdzielni w dniu 21 listopada 1979 r. Walne Zgromadzenie podjęło uchwałę zobowiązującą zarząd spółdzielni "do przywrócenia do pracy wszystkich nie zweryfikowanych osób bez prawa dochodzenia odszkodowania za okres pozostawania bez pracy". Zarząd Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Pracy w R. podjął w dniu 23 listopada 1979 r. uchwałę nr 23 zawieszającą uchwałę Walnego Zgromadzenia członków pozwanej spółdzielni z dnia 21 listopada 1979 r. o przywróceniu do pracy nie zweryfikowanych członków oraz zwrócił się do Centralnego Związku Spółdzielni Pracy w Warszawie o uchylenie tej uchwały jako sprzecznej z przepisami ustawy o spółdzielniach i statutu. Centralny Związek Spółdzielni Pracy dotąd nie zajął stanowiska w przedmiocie zawieszonej uchwały.W przedstawionych okolicznościach wnioskodawczyni Halina K. i 37 innych wykonawców pracy nakładczej wystąpili do Terenowej Komisji Odwoławczej do Spraw Pracy w Radomiu z wnioskami o uznanie dokonanych wypowiedzeń umów o pracę nakładczą za bezskuteczne.Orzeczeniami z różnych dat Komisja oddaliła wnioski.Od tych orzeczeń wnioskodawcy złożyli odwołania do Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach.Przy rozpatrywaniu odwołań Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych ujawnił istnienie zagadnień prawnych budzących poważne wątpliwości, wobec czego sformułował je w pytaniach i przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 66 § 1 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych.Uzasadnienie prawnePodejmując uchwałę, Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:1. Przepis art. 1335 § 5 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61; zmiana: Dz. U. z 1974 r. Nr 47, poz. 281) wymienia w zakresie spraw ze stosunku pracy w szerokim rozumieniu rzeczy w odniesieniu do członków spółdzielni pracy rodzaje roszczeń, których skuteczne dochodzenie przed terenową komisją odwoławczą do spraw pracy ustawa uzależnia od wyczerpania postępowania wewnątrzspółdzielczego lub bezskutecznego upływu terminów ustalonych w statucie spółdzielni do podjęcia decyzji przez organy odwoławcze.To ustawowe uwarunkowanie dochodzenia określonych w powołanym przepisie roszczeń nie ma zastosowania do roszczeń członka spółdzielni pracy, nawiązujących do spółdzielczej umowy o pracę nakładczą, gdyż do członków spółdzielni pracy zatrudnionych w tym systemie ani art. 13310, ani żaden inny przepis ustawy o spółdzielniach i ich związkach nie nakazuje stosować wprost lub odpowiednio normy art. 1335 § 5 wymienionej ustawy. (...)Nie ustanawia w rozważanym względzie ograniczenia również przepis art. 30 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, który dotyczy roszczeń dochodzonych w drodze sądowej, czyli przed sądami powszechnymi, a więc swoją dyspozycją nie obejmuje roszczeń należących do właściwości organów powołanych do rozstrzygnięcia sporów ze stosunku pracy.Skoro więc ustawa nie wprowadziła obligatoryjnego postępowania wewnątrzspółdzielczego dla spraw związanych z zatrudnieniem członka spółdzielni pracy na zasadach pracy nakładczej i nic odmiennego w tej mierze nie mogły ustalić w braku ustawowego odesłania statuty spółdzielni, należało na pytanie wymienione pod lit. a) udzielić wyjaśnienia jak w punkcie 1 odpowiedzi.2. Jak to stanowi statut pozwanej spółdzielni w § 23 ust. 2, zasady wykonywania pracy przez członków spółdzielni na innej podstawie niż stosunek pracy, świadczenia przysługujące z tego tytułu oraz zasady, zmiany, wypowiedzenia lub rozwiązania tych umów określają odrębne przepisy. Te odrębne przepisy zawarte zostały przede wszystkim w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą (Dz. U. z 1976 r. Nr 3, poz. 19). Zgodnie z ustaleniem zamieszczonym w § 1 rozporządzenie stosuje się do osób wykonujących pracę nakładczą na rzecz uspołecznionych zakładów pracy, a zatem także - w spółdzielniach pracy. W rozporządzeniu tym roszczenie o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach lub o odszkodowanie przewidziano w § 9 ust. 1 w razie naruszenia przepisów § 4-7. W innych przypadkach wykonawcom nie przysługują wskazane roszczenia. Jednakże ze względu na specyfikę pozycji członka spółdzielni pracy nie jest on pozbawiony ochrony przed nie posiadającą uzasadnienia utratą zatrudnienia w zrzeszającej go spółdzielni. Znajduje to potwierdzenie w ogólnej regule obowiązującej w spółdzielniach pracy i wyrażonej w art. 123 § 1 zdanie 1 ustawy, a mianowicie, że spółdzielnia i członek spółdzielni mają obowiązek pozostawania ze sobą w stosunku pracy.Według § 9 ust. 1 lit. a statutu członek spółdzielni ma prawo do zatrudnienia w niej stosownie do swoich kwalifikacji i aktualnych możliwości gospodarczych i potrzeb spółdzielni. W myśl § 9 ust. 2 zasada ta odnosi się także do członków spółdzielni pracy zatrudnionych na podstawie innego stosunku prawnego niż spółdzielcza umowa o pracę. Poza wyjątkami przewidzianymi w przepisach ustawy odmowa nawiązania stosunku pracy lub pozostawania w takim stosunku stanowi naruszenie istotnych praw i obowiązków wynikających ze stosunku członkostwa (§ 20 ust. 2 zdanie 2 statutu). Przytoczone postanowienie - jak to stwierdza statut w § 20 ust. 3 - stosuje się odpowiednio do członków spółdzielni zatrudnionych na zasadach pracy nakładczej.Z art. 123 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach oraz z zacytowanych postanowień statutu spółdzielni pracy wynika, że tak długo, jak długo członek spółdzielni pracy posiada i zachowuje kwalifikacje do zatrudnienia go na zasadach pracy nakładczej, a spółdzielnia ma możliwości gospodarcze i uzasadnione rodzajem działalności potrzeby, zachodzi po stronie spółdzielni pracy obowiązek zatrudnienia członków w tym systemie. Stosownie do stanowczego podkreślenia zawartego w art. 123 § 1 zdanie 2 ustawy, "poza wyjątkami przewidzianymi w przepisach ustawy, odmowa nawiązania stosunku pracy lub pozostawania w takim stosunku stanowi naruszenie istotnych praw i obowiązków wynikających ze stosunku członkostwa". Przepis art. 123 § 1 ma z mocy art. 13310 § 2 w związku z § 1 ustawy odpowiednie zastosowanie do członków spółdzielni pracy zatrudnionych na zasadach pracy nakładczej. Naruszenie tego obowiązku przez sprzeczne z ustawą rozwiązanie przez spółdzielnię pracy z jej członkiem w drodze wypowiedzenia bez przekonywającego uzasadnienia umowy o pracę nakładczą prowadzi do sytuacji, w której na żądanie członka spółdzielnia staje z miejsca wobec obowiązku ponownego zatrudnienia go na warunkach rozwiązanej umowy.Wypada tu przypomnieć, iż stosownie do wyjaśnienia uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 1978 r. sygn. akt I PZP 57/77 (OSNCP 1978 r., z. 7, poz. 108), wystarczającą motywację wypowiedzenia członkowi spółdzielni pracy umowy o pracę nakładczą stanowi okoliczność, że członek spółdzielni pracy wykonujący pracę nakładczą nie odpowiada warunkom przewidzianym do zatrudnienia w systemie pracy nakładczej według przepisów obowiązujących w tym przedmiocie w spółdzielczości pracy.Należy także zwrócić uwagę, że statut pozwanej spółdzielni w § 12 ust. 2 lit. b uważa za przyczynę uzasadniającą wykreślenie z rejestru członków spółdzielni utratę przez członka zatrudnionego na zasadach pracy nakładczej warunków wymaganych do zatrudnienia go w takim systemie, jeżeli spółdzielnia nie może go zatrudnić w ramach spółdzielczej umowy o pracę lub na podstawie innego stosunku prawnego.Z przedstawionych względów i przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.