II C 240/55

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Walentego W. przeciwko Rzemieślniczej Spółdzielni Pracy w S. o zapłatę 10.591 zł 60 gr, po rozpoznaniu rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Stalinogrodzie z dnia 18 września 1953 r., uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo, przekazując w tym zakresie sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Stalinogrodzie.Uzasadnienie faktycznePowód był współzałożycielem pozwanej Spółdzielni. Pozwana pismem z dnia 28 sierpnia 1952 r. wydaliła powoda z pracy z dniem 1 września 1952 r., powołując się na art. 32 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych.Powód twierdził, że nie było ważnych przyczyn do wydalenia go z pracy i żądał zasądzenia od pozwanej 6.574,80 zł wynagrodzenia za niezachowany trzymiesięczny okres wypowiedzenia, 2.191,60 zł wynagrodzenia za niewykorzystany urlop oraz wyrównania wynagrodzenia za miesiące lipiec i sierpień 1952 r.Sąd Wojewódzki zasądzi na rzecz powoda od pozwanej 934,92 zł z 8% od dnia 21 października 1952 r. tytułem uzupełnienia wynagrodzenia, w pozostałej zaś części powództwo oddalił, gdyż uznał, że istniały ważne przyczyny do wydalenia powoda z pracy w myśl art. 32 cytowanego rozporządzenia. (…)Powód w rewizji żąda zmiany wyroku w części oddalającej powództwo o zapłatę wynagrodzenia za niezachowany trzymiesięczny okres wypowiedzenia i za niewykorzystany urlop przez zasądzenie tych roszczeń albo uchylenia wyroku z przekazaniem sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania. (…)W postępowaniu rewizyjnym złożono do akt odpis pisma Rady Nadzorczej z dnia 17 grudnia 1952 r. Zawiera ono zawiadomienie powoda o wykluczeniu go w dniu 27 listopada 1952 r. z pozwanej Spółdzielni w myśl § 13 lit. a jej Statutu, wskutek niebrania udziału w działalności Spółdzielni w charakterze pracownika w ciągu 2 miesięcy.Pozwana wniosła o oddalenie rewizji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wyrok w zaskarżonej części nie może się utrzymać. Sąd Wojewódzki bowiem ocenił sprawę z punktu widzenia umowy o pracę, która między stronami nie istniała. Ustalenia Sądu i wywody stron o łączącej je umowie o pracę ani wywody skargi rewizyjnej o braku podstaw do wydalenia powoda jako "pracownika najemnego" z pracy nie dadzą się pogodzić z niespornym faktem, iż powód był członkiem pozwanej Spółdzielni. Powód był więc jako członek jej współgospodarzem, a nie "pracownikiem najemnym", W ramach stosunku członkostwa łączył powoda z pozwaną spółdzielczy stosunek pracy, wyłączający między stronami w zakresie obowiązków objętych Statutem Spółdzielni swobodę umawiania się o "pracę najemną". Taka umowa byłaby więc między stronami bezprzedmiotowa.Sąd Wojewódzki powinien był ocenić, czy istniały podstawy do pozbawienia powoda zatrudnienia w pozwanej Spółdzielni.Powodowi jako członkowi pozwanej Spółdzielni przysługiwało z mocy jej Statutu prawo pierwszeństwa w zatrudnieniu w Spółdzielni i powód nie mógł być pozbawiony tego prawa bez równoczesnego lub następnego wykluczenia ze Spółdzielni.Pismo Zarządu pozwanej Spółdzielni z dnia 28 sierpnia 1952 r. o rozwiązaniu z powodem stosunku zatrudnienia z dniem 1 września 1952 r. nie może być uważane za wykluczenie powoda ze Spółdzielni, gdyż z mocy Statutu o wykluczeniu decyduje Rada Nadzorcza. Postanowienie zaś tej Rady z dnia 27 listopada 1952 r. o wykluczeniu powoda nie ma mocy wstecznej, gdyż Statut Spółdzielni Pracy nie przyznaje wykluczeniu takiej mocy. Roszczenia odszkodowawcze powoda obejmują okres do dnia 31 grudnia 1952 r. Zachodzi więc potrzeba rozważenia, czy powód może ich dochodzić za okres po wykluczeniu, bez zaskarżenia decyzji o wykluczeniu do Walnego Zgromadzenia.W myśl orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 1954 r., sygn. I C. 949/53 (ogłoszonego w "Nowym Prawie" z 1954 r., nr 7-8, s. 188) i z dnia 8 września 1954 r., sygn. I CO. 11/54, decyzja o wykluczeniu może być zaskarżona do sądu dopiero po wyczerpaniu wewnątrzspółdzielczego postępowania przewidzianego Statutem.Jednakże dochodzenie odszkodowania za nieusprawiedliwione pozbawienie zatrudnienia nie jest uzależnione od zaskarżenia wykluczenia, pozbawiony bowiem zatrudnienia może nie być wykluczony ze spółdzielni (dotyczy to roszczeń powoda za okres od dnia 1 września do dnia 27 listopada 1952 r. lub do chwili zawiadomienia go o wykluczeniu). W razie zaś wykluczenia może zrezygnować z członkostwa (jak uczynił powód) w następstwie np. objęcia innej stałej pracy, wyłączającej zatrudnienie w Spółdzielni. Nie ma podstaw żądać od takiego pracownika powrotu do Spółdzielni. Byłoby to sprzeczne ze zwalczaniem płynności kadr i nieżyciowe, gdyż dalsza współpraca z osobami współdziałającymi przy pozbawieniu zatrudnienia w Spółdzielni lub wykluczeniu z niej byłaby uciążliwa lub połączona z osobistymi przykrościami.Przepisy Statutu o rozpatrywaniu przez Radę Nadzorczą zażaleń na Zarząd i o prawie odwołania się do Walnego Zgromadzenia od postanowienia Rady Nadzorczej o wykluczeniu nie oddają Walnemu Zgromadzeniu wyłącznej jurysdykcji w zakresie odszkodowania za pozbawienie zatrudnienia. Walne Zgromadzeni jest bowiem organem Spółdzielni, którą reprezentuje w zakresie swej Statutowej działalności. Decyzja tego organu jest więc decyzją strony, a nie orzeczeniem władzy i podlega zaskarżeniu do sądu z powodu niezgodności z prawem lub Statutem (art. 52 ustawy o spółdzielniach). W razie skuteczności zaskarżenia sąd stwierdza nieważność wykluczenia, co nie zastępuje zasądzenia odszkodowania za niesłuszne pozbawienie zatrudnienia. Pozbawiony zatrudnienia może potrzebować tego odszkodowania na pokrycie kosztów bieżącego utrzymania, a wyrok unieważniający wykluczenie może być mu niepotrzebny, gdyż zasądzenie odszkodowania opiera się na stwierdzeniu niesłuszności zarzutów postawionych b. członkowi Spółdzielni, czemu Sąd winien dać wyraz w ramach wykonywania funkcyj wychowawczych.Wewnątrzspółdzielcza droga nie nadaje się do rozstrzygnięcia roszczeń odszkodowawczych za niesłuszne pozbawienie zatrudnienia. Rozstrzygnięcie to bowiem zależy od postępowania, zapewniającego wyjaśnienie całokształtu spornych okoliczności także co do wysokości roszczeń, do czego Walne Zgromadzenie w ramach swojej statutowej działalności nie jest dostosowane. Dlatego roszczenia te w Związku Radzieckim rozpoznaje Sąd. Jeżeli zaś sprawa może się kończyć procesem sądowym po postępowaniu wewnątrzspółdzielczym, to należy od razu dopuścić drogę sądową w celu umożliwienia szybkiej realizacji roszczeń odszkodowawczych służących pokryciu kosztów bieżącego utrzymania powoda lub jego rodziny. Nie zachodzi tutaj obawa nadużywania drogi sądowej, dochodzący bowiem tych roszczeń z reguły stara się załatwić wpierw sprawę w krótszej drodze pozasądowej.Z przyczyn wyżej podanych Sąd Wojewódzki powinien był rozpoznać roszczenia odszkodowawcze powoda także za okres po wykluczeniu powoda ze spółdzielni bez orzekania co do mocy prawnej wykluczenia. Ważność wykluczenia bowiem nie jest przedmiotem niniejszego sporu o odszkodowanie za niesłuszne pozbawienie zatrudnienia. W sporze tym Sąd orzeknie tylko co do skuteczności lub bezskuteczności pozbawieni zatrudnienia i co do roszczeń odszkodowawczych powoda. Sąd Wojewódzki weźmie przy tym pod rozwagę, czy zachodziły podstawy do natychmiastowego pozbawienia powoda zatrudnienia.Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 24 sierpnia 1954 r., sygn. I CL. 413/54 wyjaśnił, że treść Statutu Wzorcowego nie stoi na przeszkodzie natychmiastowemu pozbawieniu zatrudnienia osoby podlegającej wykluczeniu ze spółdzielni, gdy istnieją ku temu ważne przyczyny, a Rada Nadzorcza przez wykluczenie zatwierdzi skuteczność natychmiastowego pozbawienia zatrudnienia. W orzeczeniu z dnia 8 września 1954 r., sygn. I CO. 11/54 Sąd Najwyższy uznał również za dopuszczalne natychmiastowe pozbawienie zatrudnienia, uzależnione od wykluczenia ze spółdzielni pracy. Przepis Statutu spółdzielni pracy normuje tylko skutki prawne wykluczenia w zakresie uczestnictwa w funkcjach organów spółdzielni oraz w podziale nadwyżki bilansowej i w pokrywaniu strat spółdzielni, nie reguluje natomiast spółdzielczego stosunku pracy w związku z wykluczeniem, nie dotyczy więc pozbawienia zatrudnienia osoby wykluczonej ze spółdzielni. Tego zagadnienia nie normuje również przepis § 17 ust. 1 Statutu Wzorcowego o wypowiedzeniu zatrudnienia, zwłaszcza że nie stwierdza, aby ustanie zatrudnienia mogło nastąpić tylko z zachowaniem terminu wypowiedzenia. Należy więc przez analogię dopuścić możność natychmiastowego wydalenia członka spółdzielni pracy podlegającego wykluczeniu z ważnych przyczyn, gdyż natychmiastowe wydalenie z pracy dopuszczalne jest z ważnych przyczyn także co do robotników i pracowników umysłowych zatrudnionych w przedsiębiorstwach uspołecznionych. Takie rozwiązanie nawiązuje nadto do ogólnej zasady, wyrażonej także w art. 470 i n. k.z. o możności przedwczesnego rozwiązania stosunku zatrudnienia z ważnych przyczyn bez wypowiedzenia. Życie zaś wymaga nieraz natychmiastowego wydalenia członka spółdzielni pracy, np. nie okazującego należytej troskliwości o ochronę mienia społecznego lub przekraczającego regulamin pracy, bądź nie przestrzegającego zasad zachowania się niezbędnego do zapewnienia normalnych warunków pracy kolektywnej. Takie rażące naruszenie obowiązków przez członka spółdzielni uzasadnia wykluczenie go z niej, przy czym natychmiastowe pozbawienie go zatrudnienia może być w okolicznościach danego przypadku konieczne ze względów prewencyjnych. Należy więc dopuścić natychmiastowe pozbawienie zatrudnienia, gdy zgodnie z zasadami współżycia społecznego nie można wymagać od spółdzielni, aby nadal zatrudniała osobę, podlegającą wykluczeniu z niej. Wykluczenie może nastąpić później, lecz nie może ulegać nieusprawiedliwionej zwłoce; aby nie utrzymywać w niepewności pozbawionego zatrudnienia należy go zawiadomić o przyczynie pozbawienia zatrudnienia i wykluczenia celem umożliwienia obrony przed stawianymi mu zarzutami.Natychmiastowe pozbawienie zatrudnienia z ważnych przyczyn połączone z wykluczeniem ze spółdzielni, nie przeczy nierozdzielności spółdzielczego stosunku pracy z członkostwem. Przez wykluczenie bowiem prawa członkowskie ustają tu w zakresie zatrudnienia, lecz mogą trwać w innym zakresie do końca roku obrachunkowego. Skutki bowiem wykluczenia nie muszą być równoczesne co do wszystkich składników członkostwa. Mogą one nastąpić niezwłocznie co do pozbawienia zatrudnienia w ramach spółdzielczego stosunku pracy, skoro np. Statut odejmuje wykluczonemu prawo uczestnictwa w działalności organów spółdzielni od chwili zawiadomienia o wykluczeniu, mimo iż w innym zakresie wykluczenie osiąga skutek dopiero z końcem roku obrachunkowego, w którym nastąpiło.Pozbawienie powoda zatrudnienia i wykluczenie powoda ze Spółdzielni nastąpiło pod rządem poprzedniego obowiązującego Statutu Wzorcowego spółdzielni pracy ("Monitor Spółdzielczy" z 1950 r., nr 7, poz. 46). Wyżej przedstawione wywody ogólne dotyczące prawa członków spółdzielni pracy do zatrudnienia w niej, pozbawienia zatrudnienia, wykluczenia ze spółdzielni i jego skutków, oparte na obecnie obowiązującym Statucie Wzorcowym ("Monitor Spółdzielczy" z 1952 r., nr 11, poz. 87), odnoszą się również do okresu obowiązywania poprzedniego Statutu Wzorcowego. Sąd Najwyższy w orzeczeniu sygn. CR. 413/54 z dnia 24 sierpnia 1954 r. wyjaśnił bowiem, że w tym zakresie postanowienia poprzedniego Statutu w zasadzie pokrywają się z przepisami obecnie obwiązującego Statutu. Przepisy te stanowią w wymienionym zakresie wyjaśnienie poprzednich postanowień Statutu wynikających z istoty spółdzielczego stosunku pracy i dlatego wykładnia ta ma moc wsteczną.W świetle powyższych wyjaśnień, nieusprawiedliwione pozbawienie zatrudnienia członka spółdzielni, co do którego nie istniały ważne przyczyny uzasadniające pozbawienie zatrudnienia i wykluczenie ze spółdzielni, może uzasadniać z mocy art. 239 k.z. roszczenie odszkodowawcze za cały okres nie zatrudnienia do czasu wyszukania innej pracy. Odszkodowanie obejmuje konkretną szkodę, tj. to, co pozbawiony zatrudnienia zarobiłby w spółdzielni i co otrzymałby z tytułu ubezpieczenia rodzinnego. Określając w sposób wyżej przytoczony zakres roszczeń odszkodowawczych, Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 5 sierpnia 1954 r., sygn. II CO. 30/54 i z dnia 24 sierpnia 1954 r., sygn. I CR. 413/54 wyjaśnił, że bezprawne pozbawienie zatrudnienia członka spółdzielni pracy nie zwalnia go od wynikającego z art. 14 Konstytucji obowiązku szukania innej pracy. Sąd Najwyższy uznał w tych orzeczeniach za usprawiedliwione żądanie odszkodowania za okres wymagany do wypowiedzenia zatrudnienia w przemyśle i handlu (§ 17 ust. 1) obecnego Statutu Wzorcowego - bez potrzeby udowodnienia, że powód należycie szukał pracy; okres ten bowiem należy uznać za właściwy dla znalezienia pracy i ma analogiczne zastosowanie w spółdzielczych stosunkach z uwagi na jednolitość rynku pracy co do zatrudnienia. Natomiast zasądzenie roszczeń odszkodowawczych za dłuższy okres wymaga udowodnienia należytego poszukiwania pracy.Pozwana powołała się na ważne przyczyny, które - jej zdaniem - uzasadniały pozbawienie powoda zatrudnienia i późniejsze wykluczenie go ze Spółdzielni.Pozbawienie zatrudnienia nastąpiło pismem z dnia 28 sierpnia 1952 r. z mocą od dnia 1 września 1952 r., wykluczenie zaś uchwalono po upływie prawie 3 miesięcy - dnia 27 listopada 1952 r., wskutek niebrania przez powoda udziału w pracy w spółdzielni w ciągu 2 miesięcy. Ponieważ wykluczenie nie ma mocy wstecznej, powodowi należałoby się odszkodowanie za okres od 1 września 1952 r. do zawiadomienia go o wykluczeniu, jeśli powód niesłusznie został pozbawiony zatrudnienia w pozwanej Spółdzielni, pozostawał w tym okresie bez pracy i był gotów pracować w pozwanej Spółdzielni. Powodowi należałoby się dalsze roszczenie odszkodowawcze poszukiwane w sprawie w razie nieistnienia ważnych przyczyn, uzasadniających wykluczenie go ze Spółdzielni.Pozwana mogła powoda wykluczyć ze Spółdzielni, pozbawiając go zatrudnienia w oparciu o okoliczności przytoczone w obronie i pozwanej, w razie ustalenia ich prawdziwości także po upływie 1 miesiąca od dojścia tych okoliczności do wiadomości organów pozwanej. Prawo spółdzielcze ani przepisy szczególne bowiem nie zawierają wskazań co do terminów, w jakich można czynić użytek z ważnych przyczyn do wykluczenia i pozbawienia zatrudnienia. Nie można więc w tym zakresie stosować terminów przewidzianych dla wydalenia z pracy robotników i pracowników umysłowych.Z tych względów zarzuty rewizyjne co do niezachowania terminu z art. 36 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych do pozbawienia powoda zatrudnienia są chybione. Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił jednak, czy istniały podstawy do wykluczenia i pozbawienia powoda zatrudnienia, w szczególności nie ustalił, na jakich warunkach pozwana kupiła samochód od powoda i dlaczego odstąpiła od umowy kupna tudzież w jakim stopniu samochód utracił wartość przez używanie go przez pozwaną. (…)