I PR 382/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Piekarski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Stypułkowska, S. Graban.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Konrada R. przeciwko Spółdzielni Inwalidów w B. o nawiązanie spółdzielczego stosunku pracy, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego w Bydgoszczy z dnia 23 grudnia 1965 r. oraz na skutek przedstawienia przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 27 maja 1966 r. zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia przejąwszy sprawę do rozpoznania (art. 391 § 1 k.p.c.),uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Bydgoszczy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się uchylenia wypowiedzenia umowy o pracę i nakazania pozwanej Spółdzielni, by nawiązała z nim spółdzielczy stosunek pracy; ponadto żądał zasądzenia od pozwanej Spółdzielni na jego rzecz zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych. Powód podał, że pracował w spółdzielczości pracy od 1.VIII.1951 r., a w pozwanej Spółdzielni od 1.IV.1964 r. Twierdził także, że pozwana Spółdzielnia pismem z dnia 29.IX.1965 r. wypowiedziała mu umowę o pracę z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia, lecz uczyniła to wbrew układowi zbiorowemu pracy dla pracowników spółdzielczych z dnia 24.I.1949 r., zaktualizowanemu postanowieniu i układu z dnia 1.IV.1958 r., z którego ma wynikać, że okres wypowiedzenia umowy o pracę pracownikom umysłowym, którzy przepracowali 10 lat, wynosi 6 miesięcy. Zdaniem powoda wypowiedzenie mu umowy o pracę nie znajduje uzasadnienia w świetle przepisu § 24 statutu pozwanej Spółdzielni, zwłaszcza że jako inwalida III grupy podlega ochronie prawnej w zakresie rozwiązania z nim umowy o pracę.Pozwana Spółdzielnia zarzuciła, że z powodem łączył ją spółdzielczy stosunek pracy i dlatego układ zbiorowy, na który powód się powołał, nie dotyczy go, oraz że powód nie podlega szczególnej ochronie jako inwalida. Pozwana Spółdzielnia zarzuciła także, że nie wypowiedziała powodowi spółdzielczego stosunku pracy, lecz dokonała jedynie zmiany rodzaju jego pracy i wynagrodzenia, oferując mu pracę chałupniczą po upływie okresu wypowiedzenia, od której stosownie do § 21 ust. 2 zdanie 2 statutu bez uzasadnionej przyczyny nie może się on uchylić. Zdaniem pozwanej Spółdzielni roszczenie powoda, jako oparte na art. 124 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, powinno z mocy art. 133 tej ustawy ulec oddaleniu, gdyż powód nie wyczerpał postępowania wewnątrzspółdzielczego.Sąd Powiatowy ustalił, że pozwana Spółdzielnia pismem z dnia 29.IX.1965 r. wypowiedziała powodowi jako swemu członkowi warunki pracy i płacy z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia, proponując mu jednocześnie zatrudnienie w charakterze chałupnika. Powód, kwestionując skuteczność wypowiedzenia, wywodzi swe żądania ze spółdzielczego stosunku pracy. Jednakże Sąd Powiatowy wyraził pogląd, że sądowe dochodzenie roszczeń z tego stosunku oraz z innych stosunków o świadczenie usług przez członków spółdzielni pracy na rzecz tych spółdzielni z mocy art. 30 i 133 cyt. ustawy jest dopuszczalne dopiero po wyczerpaniu postępowania wewnątrzspółdzielczego, powód zaś postępowania tego nie wyczerpał. Z tej przyczyny Sąd Powiatowy uznał roszczenie powoda za przedwczesne i powództwo oddalił.Powód w rewizji zarzucił, że art. 124 § 3 cyt. ustawy o spółdzielniach i ich związkach nie ma zastosowania w sprawie, gdyż przepis ten dotyczy zmiany rodzaju pracy lub wynagrodzenia za nią w ramach spółdzielczego stosunku pracy, natomiast roszczenie powoda wynika z rozwiązania z nim spółdzielczego stosunku pracy (art. 127 cyt. ustawy), z mocy zaś art. 133 tejże ustawy można dochodzić sądownie takiego roszczenia bez wyczerpania postępowania wewnątrzspółdzielczego. Bezpodstawnie więc Sąd Powiatowy uchylił się od merytorycznego rozpoznania zarzutów powoda co do braku podstaw przewidzianych w art. 127 lub 128 tejże ustawy do wypowiedzenia mu spółdzielczego stosunku pracy.Na skutek rewizji powoda Sąd Wojewódzki przestawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:"Czy w razie zmiany - po upływie okresu wypowiedzenia - rodzaju pracy i wynagrodzenia za nią członek spółdzielni, który uważa, że nowy rodzaj pracy nie odpowiada jego kwalifikacjom, może dochodzić sądownie "nawiązania z nim stosunku pracy" na dotychczasowych warunkach, bez wyczerpania postępowania wewnątrzspółdzielczego (art. 30 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach), jeśli statut spółdzielni, wbrew wymaganiom art. 29 cyt. ustawy, nie określa terminu wniesienia i rozpatrzenia odwołania od decyzji spółdzielni o wypowiedzeniu rodzaju pracy i wynagrodzenia za nią?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawę do rozpoznania (art. 391 § 1 k.p.c.), zważył, co następuje:Słusznie powód wskazał w rewizji na to, że pozwana Spółdzielnia rozwiązała z nim przez wypowiedzenie spółdzielczy stosunek pracy, wobec czego Sąd Powiatowy obowiązany był rozpoznać merytorycznie żądania powoda oparte na twierdzeniu, iż Spółdzielnia nie miała podstaw przewidzianych w art. 127 lub 128 cyt. ustawy do rozwiązania z powodem spółdzielczego stosunku pracy w czasie trwania członkostwa powoda. Z mocy bowiem art. 133 tejże ustawy można dochodzić sądownie takich roszczeń bez wyczerpania postępowania wewnątrzspółdzielczego. Toteż Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu do rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania rewizyjnego (art. 108 § 2 i 388 § 1 k.p.c.), ponieważ odmienna ocena, jakoby spółdzielnia dokonała zmiany warunków pracy i płacy przewidzianej w art. 124 § 2 cyt. ustawy - polega na błędnej wykładni tego przepisu.Przepis ten dopuszcza zmiany warunków pracy lub płacy członka spółdzielni pracy. Mianowicie zmiana ta wymaga wypowiedzenia, które dotyczy jedynie niektórych składników treści spółdzielczego stosunku pracy, ale nie powoduje jego ustania. Zmiana, o której wyżej mowa, następuje na skutek upływu okresu wypowiedzenia w ramach dotychczasowego, nadal trwającego spółdzielczego stosunku pracy. Nie można uznać tej zmiany za rozwiązanie tego stosunku przez wypowiedzenie. Rozwiązanie bowiem spółdzielczego stosunku pracy w czasie trwania członkostwa jest niedopuszczalne - z wyjątkiem wypadków przewidzianych w art. 127 i 128 cyt. ustawy. Stwierdza to wyraźnie art. 126 tej ustawy.Żaden z tych wyjątków nie zachodzi w razie wypowiedzenia, zawierającego zapowiedź zmiany warunków pracy lub płacy członka spółdzielni pracy. Wypowiedzenie to z mocy art. 124 § 3 cyt. ustawy nie sięga poza tę zmianę i dlatego przepis ten nie wspomina o rozwiązaniu spółdzielczego stosunku pracy. Gdyby dotyczył on wypowiedzenia warunków pracy i płacy, wywołującego rozwiązanie tego stosunku, to byłby niepotrzebny, gdyż wystarczałoby odpowiednie stosowanie w tym względzie przepisów dotyczących wypowiedzenia umowy o pracę (art. 130 cyt. ustawy) i przedłużenie jedynie do jednego miesiąca okresu wypowiedzenia co do członków spółdzielni pracy wykonujących pracę fizyczną (patrz art. 127 § 1 tej ustawy in fine). Z tych przyczyn przewidziana w art. 124 § 3 cyt. ustawy zmiana warunków pracy lub płacy, następująca w czasie trwania członkostwa po upływie okresu wypowiedzenia, nie może być utożsamiona z wypowiedzeniem warunków pracy lub płacy, powodującym rozwiązanie umowy o pracę i połączonym z zaoferowaniem przez zakład pracy pracownikowi nowych warunków pracy lub płacy. Z tych też przyczyn zmiana przewidziana w art. 124 § 3 cyt. ustawy jest instytucją odrębną od rozwiązania spółdzielczego stosunku pracy w czasie trwania członkostwa, dopuszczalnego w wypadkach wyjątkowych przewidzianych w art. 127 i 128 cyt. ustawy.W razie zmiany "rodzaju pracy i wynagrodzenia za nią", przewidzianej w art. 124 § 3 cyt. ustawy, spółdzielczy stosunek pracy nie ulega rozwiązaniu, lecz doznaje jedynie przeobrażenia: mianowicie jego dotychczasowa treść ulega częściowej zmianie, ograniczonej do "rodzaju pracy i wynagrodzenia za nią". Wymieniony przepis nie podaje kryteriów właściwych do oznaczenia owego "rodzaju pracy". Normuje on zmianę rodzaju pracy i zmianę wynagrodzenia za nią, nie ograniczoną do "rodzaju" wynagrodzenia. Najczęściej przepis ten ma zastosowanie w razie zmiany wysokości płacy i nie daje podstaw do zacieśnienia zmiany wynagrodzenia za pracę do ram rodzajowych. Sposoby obliczenia tego wynagrodzenia (płacy) ani postacie jego uiszczenia (w pieniądzach, w naturze) nie wystarczają do jednoznacznego odróżnienia rodzajów wynagrodzenia w zasięgu zastosowania tego przepisu, stosowanie zaś w tym zakresie jakichś sztywnych rozróżnień rodzajowych nie dałoby się pogodzić z operatywnością spółdzielni pracy. Z tych względów Sąd Najwyższy już w orzeczeniu z dnia 20.XII.1965 r. użył określenia: "zmiana warunków pracy i płacy" zamiast słów ustawy "zmiana rodzaju pracy i wynagrodzenia za nią". O zmianie warunków pracy mówi także art. 40 § 5 cyt. ustawy nie zacieśniając zmiany do ram rodzajowych.Zmiana rodzaju pracy i wynagrodzenia za nią, wymagająca wypowiedzenia w myśl art. 124 § 3 cyt. ustawy, dotyczy istotnych składników spółdzielczego stosunku pracy, wobec czego np. przydzielenie członkowi spółdzielni pracy innego niż dotychczas, lecz podobnego zatrudnienia w tym samym lub innym niezbyt odległym zakładzie spółdzielni nie wymaga wypowiedzenia. Taka zmiana bowiem nie dotyczy istotnych składników spółdzielczego stosunku pracy. Nie można zacieśniać znamion tej "istotności" do essentialia spółdzielczego stosunku pracy, tj. do składników przedmiotowo istotnych, co do których spółdzielnia pracy i jej członek muszą wyrazić swą wolę, aby między nimi został nawiązany spółdzielczy stosunek pracy. Wchodzą tu w rachubę także składniki podmiotowe istotne (accidentalia negotii), modyfikujące w konkretnej sytuacji ten stosunek umowny stosownie do woli stron, gdyż składniki te stanowią integralną część danej umowy (zwłaszcza wówczas, gdy były objęte rokowaniami poprzedzającymi jej zawarcie - art. 72 k.c.) i bez uzgodnienia ich nie doszłoby do nawiązania spółdzielczego stosunku pracy w konkretnej sytuacji, albowiem typowa treść tego stosunku wyrażona w jego składnikach przedmiotowo istotnych nie odpowiadałaby potrzebom stron i nie realizowałaby ich zamierzeń.Z powyższego wynika, że wymagająca wypowiedzenia zmiana rodzaju pracy i wynagrodzenia za nią (art. 124 § 3) może obejmować zarówno essentialia jak i accidentalia spółdzielczego stosunku pracy. Może ona obejmować także naturalia tej czynności prawnej, tj. kwestie normowane w ramach tego stosunku przepisami, które będą mieć zastosowanie dopiero w braku odpowiednich odmiennych oświadczeń woli stron. Przepisy te z reguły odpowiadają ich woli i właściwościom (naturze) danej czynności prawnej, znajdującym wyraz w rozpowszechnionej praktyce. Z tej przyczyny milczenie strony może wyrażać wolę ukształtowania danej czynności prawnej właśnie zgodnie z nimi. Nie można więc woli strony w tym zakresie odmówić cech istotności, jeżeli np. okoliczności danej sprawy wskazują na to, że kandydat na członka spółdzielni pracy bądź nie wystąpiłby do niej w razie zaoferowania mu przez spółdzielnię zatrudnienia na warunkach, wskazanych mu później w wypowiedzeniu, zmierzającym do zmiany dotychczasowej jego pracy lub płacy, bądź też, już po zatrudnieniu go w spółdzielni, nie podjąłby w niej pracy na zmienionych warunkach gorszych od poprzednich.Art. 124 § 3 cyt. ustawy normuje więc przesłanki zmiany istotnych składników treści spółdzielczego stosunku pracy. Od oceny okoliczności danej sprawy zależy, czy taka zmiana jest istotna, tj. czy wymaga wypowiedzenia, jeżeli strony nie wyrażają zgody na jej dokonanie. Ustawa dopuszcza wcześniejsze dokonanie zmiany bez wypowiedzenia za zgodą członka spółdzielni pracy, ponieważ przysługuje mu prawo domagania się, by spółdzielnia przydzieliła mu pracę zgodną z jego kwalifikacjami (art. 123 § 1 cyt. ustawy i § 14 ramowego regulaminu pracy dla członków i pracowników spółdzielni pracy - Biuletyn CZSP z 1965 r. Nr 24, poz. 56). Jako współgospodarzowi tej spółdzielni należy mu zapewnić - także w razie zmiany jego zatrudnienia w spółdzielni - odpowiednią dlań pracę i z tej przyczyny może on zwalczać na drodze wewnątrzspółdzielczej decyzję dotyczącą zmiany dotychczas wykonywanej przez niego pracy lub wynagrodzenia za nią, jeżeli na tę zmianę się nie zgodził i uważa ją za nieuzasadnioną. Po wyczerpaniu zaś postępowania wewnątrzspółdzielczego może poszukiwać ochrony sądowej (art. 133), jeżeli zwalczana decyzja narusza przepisy prawa, statutu lub uchwały właściwego związku bądź Naczelnej Rady Spółdzielczej (art. 38).Z tych względów § 42 cyt. regulaminu pracy wymaga, by podano członkowi spółdzielni pracy do wiadomości na piśmie wraz z uzasadnieniem decyzję zarządu spółdzielni, jej rady lub walnego zgromadzenia, dotyczącą stosunku pracy. W myśl tego przepisu członek spółdzielni pracy powinien w ciągu 7 dni od podjęcia takiej decyzji otrzymać ją na piśmie wraz z uzasadnieniem, od takiej zaś decyzji przysługuje mu odwołanie w trybie i w terminie ustalonym statutem do wniesienia i rozpatrzenia odwołań w sprawach wynikających ze stosunku członkostwa.Przekształcenie w czasie trwania członkostwa spółdzielni pracy treści spółdzielczego stosunku pracy, jeśli dotyczy istotnych składników tego stosunku, wymaga więc zgody albo wypowiedzenia i nie jest pozostawione dowolnemu uznaniu kierownictwa spółdzielni. Nadto z mocy art. 40 § 5 cyt. ustawy, do czasu odwołania członka rady, spółdzielnia nie może wypowiedzieć mu stosunku pracy, a także nie może zmienić jego warunków pracy na gorsze, chyba że wyrazi on na to zgodę. Wspomniany wyżej regulamin pracy rozszerzył w § 40 tę restrykcję ustawową, gdyż nakazał odpowiednie jej stosowanie do członków spółdzielni będących członkami rady związku, w którym spółdzielnia jest zrzeszona. Dalsze ograniczenie możliwości dokonywania zmian warunków pracy i płacy przewidzianej w art. 124 § 3 cyt. ustawy polega na tym, że zmiana nie może być sprzeczna z jej społeczno-gospodarczym przeznaczeniem lub z zasadami współżycia społecznego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (art. 5 k.c.).Okres wypowiedzenia "zmiany rodzaju pracy i wynagrodzenia za nią" (art. 124 § 3 ustawy) czy warunków pracy i płacy w czasie trwania członkostwa spółdzielni pracy równa się okresowi przewidzianemu do wypowiedzenia pracy w przepisach dotyczących umowy o pracę osób zatrudnionych w przemyśle i handlu; okres ten nie może być jednak krótszy niż jeden miesiąc. W świetle wspomnianych przepisów pełny trzymiesięczny okres wypowiedzenia dotyczy członków spółdzielni pracy wykonujących pracę umysłową, koniec zaś tego okresu powinien przypaść na ostatni dzień miesiąca. Natomiast pełny jednomiesięczny okres wypowiedzenia dotyczy członków spółdzielni pracy wykonujących pracę fizyczną, przy czym ostatni dzień tego okresu powinien przypaść na sobotę albo na przyjęty dzień wypłaty. Stwierdza to § 36 ust. 2 wspomnianego wyżej regulaminu racy.Zmiana warunków pracy lub płacy, przewidziana w art. 124 § 3 cyt. ustawy, musi być wyraźna, tzn. wypowiedzenie dotychczasowych warunków płacy lub pracy powinno być połączone z konkretnym wskazaniem nowych warunków pracy lub płacy. Ich konkretyzacja jest konieczna do tego, żeby członek spółdzielni pracy mógł ocenić, czy podejmie pracę na nowo zaproponowanych warunkach, czy też nie będzie mógł na nie zgodzić się i z tej przyczyny będzie szukał w okresie wypowiedzenia innego, bardziej stosownego zatrudnienia. Sama przeto ogólnikowa zapowiedź zmiany warunków pracy lub płacy nie wystarcza do rozpoczęcia biegu okresu wypowiedzenia.Z tego również względu ustalenia dokonane przez Sąd Powiatowy w niniejszej sprawie nie wystarczają do stwierdzenia, że Spółdzielnia dokonała względem powoda wypowiedzenia jego dotychczasowych warunków pracy lub płacy, przewidzianego w art. 124 § 3 cyt. ustawy. Spółdzielnia zaoferowała bowiem jedynie - przy rzekomym wypowiedzeniu - "pracę chałupniczą". Sąd Powiatowy nie ustalił jednak, czy Spółdzielnia podała przy tym powodowi do wiadomości, jaką pracę chałupniczą (nakładczą) miałby on wykonywać oraz ile miałby wówczas zarabiać. Gdyby nawet Sąd Powiatowy dokonał ustalenia wskazanych wyżej okoliczności i stwierdził, że przy wypowiedzeniu były one podane powodowi do wiadomości, to nie wystarczyłoby to do zastosowania w sprawie art. 124 § 3 cyt. ustawy. Przepis ten normuje bowiem - jak to wyżej wykazano - przesłanki przekształcenia treści trwającego nadal spółdzielczego stosunku pracy. Natomiast zatrudnienie nakładcze członków spółdzielni pracy na zasadach "pracy chałupniczej" nie odbywa się w ramach spółdzielczego stosunku pracy w świetle art. 132 § 1 cyt. ustawy i podlega restrykcjom wskazanym w tym przepisie, byłoby więc ono połączone z rozwiązaniem dotychczasowego spółdzielczego stosunku pracy łączącego powoda z pozwaną Spółdzielnią. Z tego też względu wypowiedzenie zmierzające do nakładczego (chałupniczego) zatrudnienia powoda nie mogłoby się odbyć bez rozwiązania z nim spółdzielczego stosunku pracy. Powód zaś twierdził, że nie było podstaw do rozwiązania tego stosunku przez wypowiedzenie i dlatego Sąd Powiatowy obowiązany był merytorycznie rozpoznać związane z tym twierdzeniem żądanie powoda, czego jednak Sąd ten nie uczynił. Należało więc - w uwzględnieniu rewizji - przekazać mu sprawę do rozpoznania i udzielić zarazem wymienionej wyżej wiążącej oceny prawnej oraz wiążących wskazań co do dalszego postępowania (art. 389 k.p.c.).Z przyczyn, o których wyżej mowa, nie było podstaw do zastosowania w sprawie art. 124 § 3 cyt. ustawy i dlatego Sąd Wojewódzki nie miał również podstawy do przedstawienia Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego dotyczącego wykładni tego przepisu. Toteż Sąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania (art. 391 § 1 k.p.c.) i rewizję uwzględnił, gdyż zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem art. 124 § 3 i 133 cyt. ustawy (art. 368 pkt 1 i art. 388 k.p.c.).Co zaś tyczy kwestii poruszonej w pytaniu prawnym skierowanym przez Sąd Wojewódzki do Sądu Najwyższego, to należy stwierdzić, że spółdzielnia pracy przez zaniechanie określenia w swym statucie terminu wniesienia i rozpoznania odwołania od decyzji swego organu nie może zamknąć drogi sądowej do dochodzenia roszczeń związanych ze stosunkiem członkostwa lub ze spółdzielczym stosunkiem pracy.