IV KZ 207/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia T. Majewski. Sędziowie: W. Ochman (sprawozdawca), J. Pustelnik.Prokurator Prokuratury Generalnej: P. Lech.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Marka H., oskarżonego z art. 148 § 1 k.k. w związku z art. 60 § 1 i 3 k.k., po rozpoznaniu zażalenia Prokuratora Rejonowego w Ostrowcu Św. na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 27 lipca 1978 r. co do zwrotu sprawy do uzupełnienia postępowania przygotowawczego i po wysłuchaniu wniosku prokuratorapostanowił zaskarżone postanowienie utrzymać w mocy.Uzasadnienie faktyczne(...) Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 27 listopada 1978 r. na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.k. postanowił akta sprawy karnej przeciwko Markowi H., oskarżonemu z art. 148 § 1 k.k. w związku z art. 60 § 1 i 3 k.k., zwrócić Prokuraturze Rejonowej w Ostrowcu Św. w celu usunięcia istotnych braków postępowania przygotowawczego w drodze przeprowadzenia dowodu z opinii biegłych psychiatrów dla ustalenia cech osobowości oraz poczytalności oskarżonego w czasie popełnienia przestępstwa (...).Postanowienie Sądu Wojewódzkiego zaskarżył Prokurator Rejonowy w Ostrowcu Św., zarzucając obrazę art. 299 § 1 pkt 2 k.p.k., polegającą na jego zastosowaniu, mimo braku ku temu podstaw faktycznych oraz prawnych, i wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu w Kielcach do merytorycznego rozstrzygnięcia (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zażalenie nie jest zasadne.W związku z treścią postanowienia Sądu Wojewódzkiego i treścią zażalenia Prokuratora Rejonowego nasuwają się dwa zagadnienia wymagające rozważenia, a mianowicie czy w postępowaniu przygotowawczym istniały okoliczności uzasadniające wątpliwości co do poczytalności oskarżonego, w razie zaś ich powzięcia - czy do przeprowadzenia dowodu z opinii biegłych lekarzy psychiatrów i psychologów zobowiązany był prokurator w toku postępowania przygotowawczego, czy też sąd w postępowaniu sądowym po wpłynięciu aktu oskarżenia.I. Należy na wstępie stwierdzić, że słusznie Sąd Wojewódzki, po wpłynięciu aktu oskarżenia, a przed przekazaniem sprawy do merytorycznego jej rozpoznania na rozprawie, poddał kontroli akt oskarżenia i zebrany w postępowaniu przygotowawczym materiał dowodowy w sprawie. Jest bowiem rzeczą zrozumiałą, że tego rodzaju sądowa kontrola - formalna i merytoryczna - aktu oskarżenia i zebranego w postępowaniu przygotowawczym materiału dowodowego w sprawie - na podstawie uprawnienia określonego w art. 298 i 299 k.p.k. - pozwala na podjęcie przez sąd decyzji już w tej fazie postępowania, mających na celu przygotowanie sprawy do jej prawidłowego merytorycznego rozstrzygnięcia i sprawnego przeprowadzenia postępowania sądowego.Słusznie Sąd Wojewódzki podniósł w uzasadnieniu postanowienia te okoliczności, ujawnione już w postępowaniu przygotowawczym, które wskazywały na konieczność przeprowadzenia dowodu z opinii sądowo-psychiatrycznej w celu ustalenia stanu zdrowia psychicznego oskarżonego. Okoliczności te - w postaci orzeczenia komisji poborowej oraz zaświadczeń i opinii o oskarżonym od młodych lat jego życia - wymagały sprawdzenia, oceny i zajęcia stanowiska w formie przewidzianej w przepisach kodeksu postępowania karnego.Sąd Najwyższy nie podziela wyrażonego w zażaleniu stanowiska Prokuratora Rejonowego, że w sprawie oskarżonego Marka H. spełnione zostały wszystkie wymagania postępowania przygotowawczego określone w art. 261 i 275 § 1 i art. 8 k.p.k., że ustalenia dotyczące danych o osobie oskarżonego przeprowadzone zostały nawet w szerszym zakresie w stosunku do wymagań określonych w art. 8 k.p.k.Należy przede wszystkim stwierdzić, że dotyczące osoby oskarżonego, a wyliczone w art. 8 k.p.k. okoliczności (tzw. dane osobopoznawcze), zawierają w sobie merytoryczną treść i istota ich nie polega na formalnym tylko ich ustaleniu w kolejności wyliczonej w tym przepisie. Nie jest więc wystarczające samo zebranie tych danych, lecz ich rozważenie w celu ustalenia cech osobowości i charakteru oskarżonego, pobudek i motywów jego działania, jego poziomu umysłowego, inteligencji oraz doświadczenia życiowego i zawodowego. Dane te należycie rozważone mają istotne znaczenie już w toku postępowania przygotowawczego, chociażby przy ustalaniu okoliczności zarzucanego oskarżonemu przestępstwa. Należyta ocena danych o osobie oskarżonego (a więc i co do jego stanu psychicznego) może doprowadzić do podjęcia decyzji o konieczności przeprowadzenia dowodu z opinii sądowo-psychiatrycznej, jeżeli w związku z ujawnionymi w postępowaniu okolicznościami istnieje uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności.W postępowaniu przygotowawczym ujawniona została okoliczność, że oskarżony był badany przez lekarza psychiatrę w poradni zdrowia psychicznego na podstawie skierowania Wojskowej Komisji Poborowej w jesieni 1972 r. Lekarz psychiatra rozpoznał wówczas u oskarżonego psychopatię - anomalię charakteru miernie upośledzającą zdolności adaptacyjne i kompensacyjne. Na tej podstawie komisja poborowa zwolniła oskarżonego ze służby wojskowej (kategoria "D"). W postępowaniu przygotowawczym ujawniono również inne okoliczności dotyczące dotychczasowego sposobu postępowania i zachowania się oskarżonego, wskazujące na ujemne cechy jego charakteru, istotne dla oceny pschiatrycznej, jak też i psychologicznej jego stanu psychicznego. W związku z danymi co do stanu psychicznego i osobowości oskarżonego rozważenia wymagały również okoliczności podane przez oskarżonego w protokołach przesłuchania, w których podał, że ma zaniki pamięci i jest nadpobudliwy.Tak więc ujawnione w postępowaniu przygotowawczym okoliczności dotyczące osobowości i stanu psychicznego oskarżonego wymagały rozważenia, sam fakt bowiem ich ujawnienia nie mógł nie nasuwać uzasadnionych wątpliwości co do jego poczytalności.Orzecznictwo Sądu Najwyższego ustaliło, że art. 70 § 1 pkt 2 k.p.k., stanowiąc o uzasadnionej wątpliwości co do poczytalności oskarżonego, ma na względzie wątpliwość nasuwającą się z powodu okoliczności, które ujawniły się w toku postępowania w danej sprawie (por. OSNKW 1974, z. 12, poz. 219); do uznania zaś, że zachodzi uzasadniona wątpliwość co do poczytalności oskarżonego, nie jest konieczne, aby wątpliwość w tym zakresie miała charakter ewidentny; wystarczające jest bowiem uprawdopodobnienie tego, że poczytalność oskarżonego mogła być w czasie popełnienia przestępstwa co najmniej ograniczona (por. OSNKW 1977, z. 12, poz. 138).W tak istotnej kwestii, jak poczytalność oskarżonego w sprawie o zabójstwo, którego dokonanie zarzuca się oskarżonemu z zamiarem bezpośrednim i przy ustaleniu okoliczności ujawnionych w toku postępowania przygotowawczego, o których była mowa, a w uzasadnieniu aktu oskarżenia stwierdza się, że oskarżony Marek H.: "(...) z powodów, których w sposób jednoznaczny nie zdołano w wyniku śledztwa ustalić", zaatakował R.W. - przeprowadzenie dowodu z opinii biegłych lekarzy psychiatrów było konieczne. Decyzja o przeprowadzeniu lub nieprzeprowadzeniu dowodu z opinii sądowo-psychiatrycznej w celu ustalenia stanu poczytalności oskarżonego, jeżeli okoliczności ujawnione w toku postępowania wskazują i uzasadniają taką konieczność, nie może zależeć tylko od swobodnego uznania sądu lub prokuratura. O konieczności bowiem przeprowadzenia takiego dowodu decydują zaistniałe uprzednio obiektywne okoliczności, które nie mogą pozostawać bez wpływu na przekonanie sędziego lub prokuratora co do istnienia wątpliwości co do stanu poczytalności oskarżonego.Prokurator w zażaleniu słusznie podniósł, że kwestia poczytalności sprawcy wchodzi w zakres jego winy i że wyjaśnienie okoliczności sprawy obejmuje również ustalenie winy, jednakże nie uznał za konieczne okoliczności tych wyjaśnić, uznając, że nie zaszła wątpliwość co do poczytalności sprawcy.Przeprowadzenie dowodu z opinii sądowo-psychiatrycznej w celu ustalenia poczytalności oskarżonego nie może być również uzależnione od złożenia lub niezłożenia przez występującego w sprawie obrońcę odpowiedniego wniosku lub też od wniosku samego oskarżonego albo innych uczestników postępowania, jeżeli okoliczności uzasadniające konieczność przeprowadzenia tego rodzaju badań ujawnione zostały w toku postępowania karnego.Nie może mieć decydującego znaczenia również nieprzeprowadzenie tego rodzaju badań w poprzednich postępowaniach karnych w sprawach przeciwko oskarżonemu, w których został skazany w latach 1970 i 1973 (...).II. Prokurator w zażaleniu wyraził pogląd, że badanie psychiatryczne oskarżonego może być dokonane przez sąd na pierwszej rozprawie, a w związku z tym brak również i z tego względu podstaw do przekazania sprawy prokuratorowi w celu przeprowadzenia tej czynności.W kwestii tej decydujące znaczenie ma ocena, czy nieprzeprowadzenie badań sądowo-psychiatrycznych należy uznać za istotny brak postępowania przygotowawczego i czy usunięcie tego braku przez sąd spowodowałoby znaczne trudności (art. 299 § 1 pkt 2 k.p.k.).Celem postępowania przygotowawczego jest przede wszystkim ustalenie, czy rzeczywiście zostało popełnione przestępstwo, oraz wszechstronne wyjaśnienie okoliczności sprawy (także dotyczące kwestii poczytalności sprawcy). W związku z tym nieprzeprowadzenie w postępowaniu przygotowawczym dowodu z opinii sądowo-psychiatrycznej w wypadku, gdy na podstawie ujawnionych okoliczności zachodzi uzasadniona wątpliwość co do poczytalności sprawcy, uznać należy za istotny brak postępowania przygotowawczego; tym bardziej w sprawie niniejszej było to konieczne, w postępowaniu przygotowawczym bowiem nie ustalono w sposób jednoznaczny pobudek działania oskarżonego, któremu zarzuca się popełnienie przestępstwa zabójstwa z zamiarem bezpośrednim w warunkach określonych w art. 60 § 1 i 3 k.k.Konieczność usunięcia istotnych braków postępowania przygotowawczego - wbrew odmiennemu poglądowi wyrażonemu w zażaleniu - w niczym nie godzi w "suwerenne uprawnienia" organów prokuratury, lecz służyć powinno wszechstronnemu wyjaśnieniu okoliczności sprawy w postępowaniu przygotowawczym zgodnie z jego celami (art. 261 k.p.k.) i zgodnie z zasadami postępowania karnego określonymi w art. 2 § 1 k.p.k.Sąd Wojewódzki słusznie uznał, że w sprawach o przestępstwa zagrożone najwyższym wymiarem kary badania psychiatryczne połączone są zazwyczaj z obserwacją w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym; wskazuje na to praktyka sądowa i doświadczenie życiowe (art. 4 § 1 k.p.k.). Jeżeli Sąd Wojewódzki podjął decyzję o zwrocie - z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu - sprawy Prokuraturze Rejonowej już w początkowej fazie postępowania sądowego, to uznać należy decyzję tę za słuszną, uzupełnienie bowiem przez sąd materiału dowodowego w zakresie ustalenia stanu poczytalności oskarżonego spowodowałoby znaczne przedłużenie postępowania sądowego (...).