VII KZP 28/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Cieślak (spr.).Sędziowie SN: J. Bratoszewski, L. Jax (współspr.), Zb. Kwiecień S. Pawela, S. Rudnicki (del. Izba Cyw.) W. Żebrowski.Protokolant: O. Lichomska.Prokurator Prokuratury Generalnej: E. Gutkowskiej.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Karna w Warszawie oskarżonego z art. 60 § 1 u.k.s. w związku z art. 58 k.k. po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 14 lipca 1978 r. (sygn. V Kr 538/73) i przekazanego następnie na zasadzie art. 390 § 2 k.p.k. składowi powiększonemu zagadnienia prawnego, wyciągającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy dopuszcza się występku z art. 60 § 1 u.k.s. krajowiec dewizowy, który przyjmuje od cudzoziemca dewizowego darowizny w postaci zagranicznych środków płatniczych równocześnie - sua sponte - zobowiązuje się wobec darczyńcy do wykonania na jego rzecz świadczenia w postaci zapewnienia mu opieki na starość (mieszkanie, opieka lekarska) w przypadku jego ewentualnego powrotu na terytorium PRL postanowiłodmówić udzielenia odpowiedzi.Uzasadnienie faktyczneOrzecznictwo Sądu Najwyższego ustaliło niektóre przesłanki dopuszczalności pytań prawnych, przekazywanych Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 k.p.k.Do przesłanek tych należy zaliczyć między innymi istnienie związku między ustaleniami faktycznymi dokonanymi w konkretnej sprawie, a treścią pytania prawnego.Przepis art. 390 § 1 k.p.k. należy rozumieć w ten sposób, że Sąd Najwyższy daje wykładnię określonego przepisu lub przepisów w związku z konkretną sprawą rozpoznawaną przez Sąd rewizyjny, w której usunięcie wątpliwości co do kwestii prawnych pozwoli na prawidłowe rozstrzygnięcie.Pytanie przedstawione Sądowi Najwyższemu zwłaszcza z zakresu prawa karnego materialnego musi być zatem powiązane z okolicznościami sprawy, w której powstało według oceny sądu rewizyjnego zagadnienie prawne, wymagające zasadniczej wykładni ustawy.Powyższe stwierdzenie wynika pośrednio z przepisu art. 390 § 1 k.p.k., który stanowi, że zagadnienie prawne musi się wyłonić przy rozpoznawaniu środka odwoławczego oraz § 3 tego przepisu, zgodnie z którym uchwała Sądu Najwyższego jest w danej sprawie wiążąca.Gdyby zatem pytanie prawne nie uwzględniało okoliczności faktycznych tej sprawy, w której zostało przekazane, to po powzięciu uchwały przez Sąd Najwyższy mogłoby się okazać po dokonaniu prawidłowej oceny okoliczności faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego orzeczenia, że uchwała Sądu Najwyższego jest niepotrzebna względnie nieprzydatna do rozstrzygnięcia sprawy. Rola Sądu Najwyższego przy udzielaniu odpowiedzi na pytanie prawne nie może się sprowadzać do teoretycznego przedstawiania różnych wariantów zależnych od stanów faktycznych, które mogą wchodzić w rachubę.Sąd Wojewódzki w Katowicach w pytaniu prawnym przekazanym Sądowi Najwyższemu, przedstawił sytuację faktyczną w sposób różniący się od stanu faktycznego ustalonego w zaskarżonym wyroku Sądu Rejonowego w Katowicach. Sąd Rejonowy przypisał oskarżonemu, czyn polegający na tym, że przyjął od obywatela RFN Eugena P. wskazaną w wyroku kwotę marek RFN "zobowiązując się równocześnie w formie umowy ustnej do zapewnienia Eugenowi P. opieki na starość po jego powrocie na terytorium PRL ".Pytanie Sądu Wojewódzkiego dotyczy natomiast sytuacji, w której sprawca przyjmując od cudzoziemca dewizowego darowizny w postaci zagranicznych środków płatniczych "równocześnie - sua sponte - zobowiązuje się wobec darczyńcy do wykonania na jego rzecz świadczenia w postaci zapewnienia mu opieki na starość (mieszkanie, opieka lekarska) w przypadku jego ewentualnego powrotu na terytorium PRL".Powyższe zestawienie stanowisk sądów obu instancji świadczy o rozbieżnościach w ocenie stanu faktycznego, który nie został w sprawie będącej przedmiotem rozpoznania ustalony w sposób pozwalający na dokonanie oceny prawnej zachowania się oskarżonego. Nie ulega wątpliwości chociażby w świetle przepisu art. 372 k.p.k., że ocenę prawną czynu oskarżonego należy poprzedzić dokonaniem prawidłowych ustaleń faktycznych.Zachowanie tej reguły jest także konieczne w postępowaniu rewizyjnym, jeżeli następuje przekazanie przez sąd wojewódzki, jako rewizyjny zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy Sądowi Najwyższemu.Przepisy Kodeksu postępowania karnego pozwalają sądowi rewizyjnemu na dokonanie odmiennej oceny okoliczności faktycznych sprawy, jednakże ocena ta musi znajdować oparcie w prawidłowo zebranym i ocenionym materiale dowodowym.Objęty pytaniem Sądu Wojewódzkiego w Katowicach przepis art. 60 u.k.s. ze względu na swą blankietową treść może obejmować bardzo dużą liczbę różnych stanów faktycznych i dlatego przy rozstrzyganiu zagadnień prawnych, związanych z zastosowaniem powyższego przepisu jest konieczne dokonanie dokładnych ustaleń faktycznych, dotyczących zachowania się sprawcy przy popełnieniu czynu, wyczerpującego znamiona przestępstwa określonego w tym przepisie. Ogólne wskazanie prawnych tylko elementów zachowania sprawcy w pytaniu nie wystarcza więc do udzielenia odpowiedzi - bez jednoczesnego sięgnięcia do materiału dowodowego sprawy, z którym te elementy zawarte w pytaniu mają się łączyć.Sąd Rejonowy oparł swe ustalenia na wyjaśnieniach oskarżonego złożonych w szczególności w czasie jednego z przesłuchań w dochodzeniu i powołał się na okoliczność, że oskarżony w czasie kilkakrotnych przesłuchań w postępowaniu przygotowawczym "prawie jednobrzmiące opisywał ... i za każdym razem jednakowo tłumaczył" istotne okoliczności sprawy.Oskarżony w czasie czterech przesłuchań w dochodzeniu, z których trzy dotyczyły okoliczności postawionego mu w akcie oskarżenia zarzutu, składał wyjaśnienia, różniące się w istotny sposób między sobą. W szczególności wyjaśnienia złożone w czasie pierwszego przesłuchania, w których podał, że "była to darowizna nie rodząca żadnych zobowiązań" (k.33) różniły się od wyjaśnień składanych w dwóch następnych przesłuchaniach, a były zbliżone do treści oświadczenia złożonego przy zaznajomieniu z materiałami dochodzenia. Przy odczytywaniu na rozprawie protokółów przesłuchania, zawierających te wyjaśniania należało dążyć w sposób bardziej szczegółowy do ustalenia powodów zaistnienia tych sprzeczności w wyjaśnieniach, mających szczególnie istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.Ponadto Sąd I instancji wbrew obowiązkowi, wynikającemu z przepisu art. 372 § 1 pkt 1 k.p.k. pozostawił poza zasięgiem swych rozważań szereg okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i uchybień w tym zakresie nie można naprawić przy rozstrzyganiu zagadnienia prawnego w trybie art. 390 k.p.k. Ocena prawna czynu, której Sąd Rejonowy w ogóle nie wyjaśnił w uzasadnieniu swego orzeczenia z oczywistym naruszeniem przepisu art. 372 § 1 pkt 2 k.p.k. musi być poprzedzona dokonaniom ustaleń faktycznych, które stosownie do zasady wyrażonej w art. 2 § 1 pkt 2 k.p.k. powinny odpowiadać prawdzie i być wolne od błędów.Dla zrealizowania powyższego postulatu niezbędnych było sięgnięcie do innych źródeł dowodowych, w szczególności ze względu na konieczność rozstrzygnięcia kwestii, które, z wielu wersji zdarzenia podawanych przez oskarżonego jest prawdziwa.Tymczasem Sąd Rejonowy, uznając, że zeznania trzech przesłuchanych w sprawie świadków "nic istotnego do sprawy nie wniosły", pominął z oczywistym naruszeniem zasady dążenia do wykrycia prawdy obiektywnej w procesie karnym, dowód z zeznań czwartego świadka - Piotra P. brata darczyńcy Eugena P., który to świadek był przesłuchiwany w toku dochodzenia trzykrotnie i którego zeznania mogą posiadać istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.Sąd I instancji na rozprawie, opierając się na oświadczeniu świadka Piotra P., który odnośnie swych personalii podał, że jest teściem oskarżonego - pouczał go o prawie odnowy zeznań, z którego to prawa świadek ten skorzystał. Z protokołów przesłuchania tego świadka w dochodzeniu wynika, że świadek Piotr P. nie należy do kręgu osób, którym na podstawie art. 165 § 1 k.p.k. przysługiwało prawo odmowy zeznań, bowiem jest ojczymem żony oskarżonego.Wprawdzie świadek Piotr P. mógł ewentualnie ubiegać się o zwolnienie od złożenia zeznania z powołaniem się na przepis art. 167 k.p.k., jednakże zwolnienie takie nie jest obligatoryjne więc zależało od decyzji sądu pierwszej instancji. Przy czym słuszność takiej decyzji podlega kontroli rewizyjnej. Z drugiej strony w związku z tym, iż Sąd Wojewódzki na rozprawie rewizyjnej załączył do akt przetłumaczony z języka niemieckiego odpis oświadczenia darczyńcy Eugena P., zamieszczając wzmiankę w protokole rozprawy, iż powyższe pismo "za zgodą prokuratora dołączono do akt" - należy zwrócić uwagę na przepis art. 158 k.p.k., który dla zachowania zasady bezpośredniości w procesie karnym zakazuje zastępowanie dowodu z zeznań świadka treścią pisma tego świadka.Treść pytania Sądu Wojewódzkiego przekazanego Sądowi Najwyższemu zdaje się wskazywać na to, iż pismo powyższe mimo braku postanowienia o zaliczeniu go w poczet materiału dowodowego wywarło wpływ na sformułowanie pytania, które w odróżnieniu od czynu przypisanego oskarżonemu w zaskarżonym wyroku nie wspomina o umowie stron, a traktuje jedynie o zobowiązaniu się oskarżonego wobec darczyńcy - "sua sponte" do wykonania na jego rzecz świadczenia.Niezależnie od powyższych uchybień z zakresu zebrania i oceny materiału dowodowego należy zaznaczyć, że w toku dotychczasowego postępowania dalszych ustaleń proceduralnych, a mianowicie z naruszeniem przepisu art. 256 § 3 u.k.s. nie powiadomiono o terminie rozprawy zarówno pierwszej jak i drugiej instancji właściwego organu finansowego. Ponadto wymagał ustosunkowania się zarzut rewizyjny dotyczący naruszenie prawa oskarżonego do obrony przez niezawiadomienie o terminie rozprawy w Sądzie Rejonowym jednego z dwóch obrońców oskarżonego, a mianowicie adw. K., którego bez pełnomocnictwa miano dopuścić do udziału w czynności zaznajomienia podejrzanego Janusza T. z materiałami dochodzenia.Przesłanki wskazane w pytaniu dotyczą zachowania tylko jednej strony, a mianowicie oskarżonego i skoro nie wynikają one z materiału dowodowego sprawy, to brak jest warunków do udzielenia odpowiedzi na tak sformułowane pytania. Odpowiedź na takie pytanie musiałaby się sprowadzać do teoretycznego przedstawienia różnych wariantów rozwiązania, zależnych od zachowania się stron przy dokonywaniu czynności prawnych i oceny tego zachowania z punktu widzenia mogących wchodzić w rachubę przepisów prawa.Przedstawione przez Sąd Wojewódzki pytanie w istocie swej dotyczy tylko jednego zagadnienia, a mianowicie czy spontaniczne zobowiązanie się obdarowanego do wykonania określonych świadczeń na rzecz darczyńcy powoduje, że przejęcie darowizny jako sprzeczne z § 4 zarządzenia Ministra Finansów z dnia 23 czerwca 1973 r. (M.P. Nr 29, poz. 184) - stanowi występek z art. 50 § 1 u.k.s.Udzielenie odpowiedzi na tak sformułowane pytanie nie nastręczałaby trudności pod warunkiem jednak, że elementy faktyczne umowy, o którą w danym wypadku chodzi, nie nasuwałaby wątpliwości. Tymczasem w toku dotychczasowego postępowania nie tylko nie ustalono, ale nawet nie próbowano ustalić konkretnych okoliczności faktycznych, na podstawie których można by stwierdzić, czy w danym wypadku chodzi o umowę darowizny (przy odpowiednim stosunku wartości wzajemnych świadczeń może bowiem, wchodzić w rachubę inna umowa pod tytułem odpłatnym względnie umowa nienazwana), czy ewentualnie chodzi o darowiznę obciążoną obowiązkiem określonego działania, który mógłby być w przyszłości ewentualnie egzekwowany przez darczyńcę, czy też może zapewnienie o pewnych - świadczeniach w przyszłości miało tylko charakter obietnicy wyrażającej uczucie wdzięczności lub wreszcie czy spontaniczne oświadczenie o określonych świadczeniach w przyszłości - mimo zbieżności czasowej - stanowi odrębnej czynności prawnej i to o charakterze umowy.Z poprzednio przytoczonych względów, należało więc odmówić udzielenia odpowiedzi.