III CRN 334/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Majorowicz. Sędziowie SN: W. Bryl (sprawozdawca), K. Olejniczak.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Janiny C. z udziałem Stanisława C., Piotra C., Eugeniusza C., Emilii M. o dział spadku na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 20 czerwca 1977 r.uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego w Strzelinie z dnia 31 marca 1977 r. i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w Strzelinie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW spadku po Wiktorze C., zmarłym w dniu 26.VIII.1975 r., pozostał udział w gospodarstwie rolnym, obejmujący grunty rolne o pow. 4,84 ha i zabudowane siedlisko o pow. 0,52 ha. Powyższe gospodarstwo, zapisane w księgach wieczystych Państwowego Biura Notarialnego w Strzelinie Nr KW (...) i KW (...), stanowiło wspólność majątkową małżeńską Wiktora C. i wnioskodawczyni Janiny C. Spadek po Wiktorze C. w zakresie gospodarstwa rolnego nabyli: wnioskodawczyni (żona) oraz uczestnik postępowania Stanisław C. (brat spadkodawcy) po połowie.Postanowieniem z dnia 31.III.1977 r. Sąd Rejonowy dokonał podziału majątku wspólnego oraz działu spadku po Wiktorze C. w ten sposób, że uczestnikowi Stanisławowi C. przyznał na własność część siedliska, oznaczoną na planie biegłego N. jako działka nr 279/2 o pow. 629 m2 wraz ze znajdującymi się tam zabudowaniami (domem mieszkalnym "drugim" i szopą). Pozostałą część siedliska, oznaczoną na powyższym planie nr 279/1 o pow. 4571 m2 wraz z zabudowaniami (domem mieszkalnym "pierwszym" i budynkami gospodarczymi) oraz w całości grunty rolne Sąd przyznał na własność wnioskodawczyni Janinie C. Jednocześnie Sąd zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika kwotę 150.000 zł tytułem wyrównania wartości jego udziału.Rewizję uczestnika postępowania Sąd Wojewódzki zaskarżonym postanowieniem oddalił.Od postanowienia Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 20.VI.1977 r. Minister Sprawiedliwości wniósł rewizję nadzwyczajną, zarzucając rażące naruszenie art. 3 § 2 i art. 232 k.p.c. oraz art. 216 § 6 k.c., na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia Sądu Rejonowego w Strzelinie z dnia 31.III.1977 r. i o przekazanie sprawy temu Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest zasadna.Według ustaleń Sądu Rejonowego wartość udziału spadkowego uczestnika postępowania wynosi 370.130 zł, natomiast wartość przyznanej mu części nieruchomości - tylko 69.841 zł, w związku z czym należy mu się wyrównanie w kwocie 300.289 zł. Kwotę tę Sąd obniżył do 150.000 zł. Powyższa decyzja jest niezgodna z art. 216 § 6 k.c. Przepis ten przewiduje w określonych wypadkach możliwość obniżenia spłat. Natomiast ani ten przepis, ani art. 1075 k.c. nie przewidują możliwości obniżenia dopłat.Rozróżnienie pojęcia spłaty i dopłaty ma nie tylko znaczenie językowe. Są to pojęcia ustawowe (por. art. 212 § 1 - 3) i każde z nich ma określoną treść. W danym wypadku nie chodziło o spłatę, lecz dopłatę, na co sądy obu instancji nie zwróciły uwagi, przy czym Sąd Wojewódzki opierał się na dawnym brzmieniu art. 1075 k.c., nie dostrzegając zmiany tego przepisu wprowadzonej ustawą z dnia 26 października 1971 r., zmieniającą kodeks cywilny, na co wskazuje powołanie w uzasadnieniu nie istniejącego obecnie § 2 art. 1075 k.c.W uchwale z dnia 15 grudnia 1969 r. III CZP 12/69 zawierającej wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne Sąd Najwyższy wyjaśnił, że obowiązujący wówczas (przed nowelą z 1977 r.) art. 1075 § 2 k.c., przewidujący możliwość obniżenia spłat, dotyczy wyłącznie spłat, nie przewiduje natomiast możliwości obniżenia dopłat. Wyjaśnienie to jest aktualne również na tle obecnie obowiązującego art. 1075 k.c. i art. 216 § 6 k.c.Zwraca też uwagę, że omawiane rozstrzygnięcie Sądu wykazuje brak konsekwencji. Z jednej bowiem strony Sąd Rejonowy wyjaśnił, że obniżając należną uczestnikowi dopłatę kierował się sytuacją osobistą i materialną wnioskodawczyni oraz wytycznymi polityki rolnej, z drugiej zaś strony zasądził od wnioskodawczyni stosunkowo wysoką sumę 150.000 zł płatną jednorazowo, bez rozłożenia na raty i bezpośrednio po uprawomocnieniu się orzeczenia, nie wyjaśniając w istocie, czy ma ona realne możliwości zapłacenia tej sumy w tak szybkim terminie.Niezależnie od tego rozstrzygnięcia sprawa zawiera dalsze wadliwości. W szczególności zachodzi sprzeczność między sentencją orzeczenia Sądu Rejonowego a jego uzasadnieniem, gdy chodzi o wartość spadku po Wiktorze C. Wartość tę Sąd ustalił w sentencji na kwotę 717.764 (obejmuje ona połowę wartości gruntów i zabudowań), a w uzasadnieniu na kwotę 740.260 zł, doliczając do połowy wartości gruntów i zabudowań część wartości sprzedanego przez wnioskodawczynię inwentarza, przy czym to doliczenie - prawidłowe w zasadzie - jest błędne w obliczeniu, bo Sąd doliczył nie połowę wartości inwentarza sprzedanego za kwotę przeszło 70.000 zł, lecz mniej, poza tym uzasadnienie orzeczenia w tym przedmiocie jest ogólnikowe i nie zawiera odpowiednich ustaleń. Brak też należytego wyjaśnienia sprawy i ustaleń Sądu co do tego, czy spadek obejmuje tylko udział w gruntach i budynkach, czy także odpowiednią część oszczędności pieniężnych ulokowanych na rachunku bankowym, a rozliczenie Sądu nie uwzględnia, że dług spadkowy (którego wysokości określonej rozbieżnie przez zainteresowanych również nie ustalono) i koszty pogrzebu spadkodawcy pokryła wyłącznie wnioskodawczyni. Uniemożliwia to ocenę sprawy w zakresie wartości spadku i poszczególnych udziałów oraz w zakresie wzajemnego rozliczenia stron.Ponadto oba sądy powołały się na uprawnienia uczestnika z art. 1083 k.c. do korzystania z dotychczas zajmowanych pomieszczeń gospodarczych, jakkolwiek przepis ten dotyczy tylko spadkobierców, którzy przy dziale spadku nie otrzymali gospodarstwa rolnego lub jego części, natomiast uczestnik postępowania otrzymał część siedliska należącą do przedmiotowego gospodarstwa.Powyższe uchybienia mogły mieć wpływ na treść zaskarżonych orzeczeń i dlatego skutkują na mocy art. 422 § 2 k.p.c. ich uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.