III CRN 59/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: W. Kuryłowicz, J. Pietrzykowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Kazimierza S. o dział spadku i zniesienie współwłasności, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego w Płocku z dnia 13 maja 1965 r.,uchylił zaskarżone postanowienie w pkt III orzekającym o spłatach i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Płocku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym postanowieniem, dokonując działu spadku po Józefie S. i jego żonie Józefie S., zmarłych przed dniem 5.VII.1963 r., należące do nich na zasadzie współwłasności gospodarstwo rolne położone we wsi D. powiatu p., zapisane w tabeli likwidacyjnej pod poz. 7 i obejmujące 22 ha 84 a różnych użytków rolnych, Sąd Powiatowy przyznał:1)na wspólną własność Jana S. w 79/142 częściach i jego żony Janiny S. w 63/142 częściach - działy gruntu oznaczone na planie nr 87/1, 87/2 i 151 o powierzchni łącznej 20 ha 46 a z budynkami oraz inwentarzem żywym i martwym;2)na wyłączną własność Władysława S. - działki gruntu oznaczone na planie nr 15 i 26 o powierzchni łącznej 2 ha 38 a.W tymże postanowieniu Sąd Powiatowy orzekł o spłatach i terminie ich uiszczenia na rzecz pozostałych spadkobierców uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego po małżonkach S.W szczególności Sąd zasądził z tytułu opłat spadkowych solidarnie od Jana i Janiny małż. S.:1)na rzecz Kazimierza S. zł 24.754,30, płatne do dnia 31.XII.1965 r.,2)na rzecz Janiny P. zł 24.754,30, płatne do dnia 30.XI.1966 r.,3)na rzecz Marianny L. zł 24.754,30, płatne do dnia 30.XI.1967 r.,4)na rzecz Stanisława S. zł 24.754,30, płatne do dnia 30.IV.1968 r.,5)na rzecz Heleny P. zł 24.754,30, płatne do dnia 30.XI.1968 r.,6)na rzecz spadkobierców Stanisławy H. zł 24.754,30, płatne do dnia 30.IV.1969 r.,7)na rzecz Władysława S. zł 30.790,40, płatne do dnia 30.XI.1969 r.,8)na rzecz Kazimiery D. zł 24.754,30, płatne do dnia 30.IV.1970 r.W uzasadnieniu postanowienia w części dotyczącej spłat Sąd Powiatowy powołał się na wysokość udziałów wynikającą z postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku i na wartość tych udziałów wynikającą z szacunku dokonanego przez biegłych, a nadto stwierdził, że nie zastosował żadnego obniżenia opłat, gdyż przypadające poszczególnym spadkobiercom spłaty nie są duże, a przyjęte do szacunku ziemi ceny państwowe są niższe od cen wolnorynkowych; również szacunek całego gospodarstwa jest niższy od jego wartości obiegowej.Postanowienie Sądu Powiatowego w Płocku z dnia 13.V.1965 r. zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości w części orzekającej o spłatach (pkt III postanowienia), wnosząc o uchylenie postanowienia w tym zakresie i o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu w Płocku do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzuca naruszenie tym orzeczeniem interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz art. 3 i 316 § 1 k.p.c. w związku z art. LXI § 2 przep. wpr. k.c., a nadto art. 212 § 3 w związku z art. 1035 k.c.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafnie zarzuca rewizja nadzwyczajna, że Sąd Powiatowy wysnuł błędny wniosek co do wpływu na stosowanie art. 1075 k.c. faktu, że szacunek gospodarstwa rolnego w celu ustalenia wartości udziałów spadkowych odbywa się według przepisów dotyczących sprzedaży państwowych gospodarstw rolnych. Okoliczność bowiem, że w niektórych wypadkach wartość szacunku kształtuje się niżej, nie może być brana pod uwagę jako jedna z przesłanek przemawiająca za niezastosowaniem dyspozycji art. 1075 k.c.O tym, jakie przesłanki decydują o obniżeniu spłat, stanowi art. 1075 § 2 k.c. Wedle tego przepisu, przy określeniu stopnia obniżenia spłat, sąd powinien mieć na uwadze takie okoliczności, jak typ, wielkość i stan gospodarstwa rolnego należącego do spadku na sytuację osobistą i majątkową spadkobiercy zobowiązanego do spłat oraz spadkobiercy uprawnionego do spłat.Trafnie zarzuca rewizja nadzwyczajna, że w tym zakresie zaskarżone postanowienie żadnych ustaleń nie zawiera, chociaż łączna kwota spłat wynosząca przeszło dwieście tysięcy złotych, nawet przy dokonanym rozłożeniu na raty, stanowi wysokie obciążenie dla gospodarstwa choćby o tak znacznym obszarze, jak gospodarstwo będące przedmiotem działu w sprawie niniejszej, i to przy jego pełnej sprawności gospodarczej. Jak zaś wynika z protokołu oględzin, budynki mieszkalne i gospodarcze są w bardzo złym stanie.W okresie do 1959 r. prowadzący wówczas gospodarstwo Kazimierz S. spowodował zadłużenie wynoszące z górą siedemdziesiąt tysięcy złotych, które to zadłużenie likwidował Jan S.Likwidacja dawnych zadłużeń, wykonywanie świadczeń bieżących i uiszczenie spłat nie pozostaje bez wpływu na poziom gospodarstwa przyznanego Janowi i Janinie małż. S. Stan zaś tego gospodarstwa wynikający z opisu oraz z zaświadczenia Prezydium GRN w B. z dnia 1.XII.1967 r. i pisma Prezydium PRN w Płocku do komornika z dnia 29.XI.1967 r. wskazuje na konieczność intensywnego inwestowania w celu utrzymania i umocnienia substancji gospodarstwa.Przystąpienie do egzekwowania spłat przez Janinę P. (pismo komornika Sądu Powiatowego w Płocku z dnia 10.VIII.1967 r., obwieszczenie o licytacji z dnia 6.XI.1967 r., pismo komornika do Kasy Spółdzielczej z dnia 12.VIII.1967 r.), a w miarę wymagalności także przez pozostałych uprawnionych, doprowadzi gospodarstwo spadkowe do upadku. Do spłacenia bowiem pozostaje jeszcze kwota przeszło sto siedemdziesiąt tysięcy zł, gdyż spłacono dotychczas należność Kazimierza S. (pokwitowanie: akt notarialny A 504/67 PBN w Płocku); ponadto małżonków Jana i Janinę S. obciążają zapisy na rzecz osób wymienionych w akcie notarialnym nr 1791/59 PBN w Płocku, zawierającym testament Józefy S.Z powołanych wyżej dokumentów Sąd Najwyższy przeprowadził dowód na zasadzie art. 423 § 2 k.p.c.Wszystkie przedstawione wyżej okoliczności powinien był Sąd Powiatowy mieć na uwadze przy ustalaniu wysokości spłat i terminów płatności. Dla pełnego wyjaśnienia sprawy w omawianym zakresie należało przeprowadzić dowód z przesłuchania spadkobierców w trybie art. 299 k.p.c. na okoliczność ich sytuacji osobistej i materialnej oraz zasięgnąć opinii biegłego co do przychodowości i możliwości płatniczych gospodarstwa spadkowego przy uwzględnieniu potrzeb inwestycyjnych.Nierozważenie sprawy w aspekcie wyżej wskazanym uzasadnia zarzut naruszenia przez zaskarżone postanowienie cytowanych na wstępie przepisów prawa. Wywierając wysoce niekorzystne skutki dla gospodarstwa rolnego, zaskarżone postanowienie narusza również interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, godzi bowiem w zasady polityki agrarnej.Z tych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie w pkt III orzekającym o spłatach i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Płocku do ponownego rozpoznania.