V PZP 1/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie SN: E. Brzeziński (sprawozdawca), A. Filcek, W. Formański, J. Knap, Z. Stypułkowska (współsprawozdawca i autor uzasadnienia), Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, w sprawie z powództwa Jerzego P. przeciwko Fabryce Pras Automatycznych w W. o wynagrodzenie za dokumentację przydatną do stosowania projektu wynalazczego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 25 lutego 1978 r.:"1. Czy do właściwości sądu wojewódzkiego należą bez względu na wartość przedmiotu sporu sprawy o wynagrodzenie za dokumentację przydatną do stosowania pracowniczego projektu wynalazczego (art. 101 i 105 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości - Dz. U. Nr 43, poz. 272)?2. W razie odpowiedzi twierdzącej na powyższe pytanie, czy do otwarcia drogi sądowej do dochodzenia tego roszczenia niezbędne jest uprzednie wyczerpanie trybu postępowania administracyjnego, przewidzianego w art. 105 ust. 1 ustawy o wynalazczości?3. Czy twórca dochodzący powyższego roszczenia nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych (art. 105 ust. 2 ustawy o wynalazczości)?"i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowychuchwaliłi postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Roszczenie twórcy pracowniczego projektu wynalazczego o odrębne wynagrodzenie za dostarczenie dokumentacji przydatnej do stosowania projektu, unormowane w art. 101 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz.U. Nr 43, poz. 272), podlega dochodzeniu w trybie i na zasadach określonych w art. 105 tej ustawy. Uzasadnienie faktycznePrzepis art. 105 ustawy o wynalazczości ustanawia szczególny tryb i zasady dochodzenia przez twórcę pracowniczego projektu wynalazczego wynagrodzenia za ten projekt.Tryb ten polega na otwarciu drogi sądowej do dochodzenia roszczeń o wynagrodzenie za projekt wynalazczy po uprzednim wyczerpaniu trybu postępowania administracyjnego, toczącego się przed jednostką gospodarki uspołecznionej, w której projekt przyjęto do stosowania, oraz jej jednostką nadrzędną, na wyłącznej właściwości rzeczowej sądu wojewódzkiego oraz na zwolnieniu twórcy z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych.Istota wątpliwości przedstawionych w pytaniu prawnym sprowadza się do kwestii, czy przez określenie "wynagrodzenie za projekt wynalazczy", jak o tym mowa w powołanym przepisie, rozumieć należy wyłącznie samo wynagrodzenie za stosowanie projektu, czy też określenie to obejmuje również przewidziane w art. 101 ustawy odrębne wynagrodzenie twórcy za dostarczenie przezeń dokumentacji przydatnej do stosowania tego projektu.Przepis art. 105 ustawy zamieszczony jest w dziale VI pod tytułem "Wynagrodzenie za pracownicze projekty wynalazcze". Dział ten obejmuje różne wynagrodzenia, jakie przysługują twórcy w związku z jego działalnością wynalazczą, w tym także wynagrodzenie za dokumentację. Użyte przeto w art. 105 ustawy identyczne określenie "wynagrodzenie za projekt wynalazczy" nie może być tłumaczone tylko gramatycznie, lecz w rozumieniu przyjętym w tytule wymienionego działu, co znajduje uzasadnienie w wykładni systemowej i celowościowej.Przepis art. 105 ustawy usytuowany jest po przepisach normujących wynagrodzenie przysługujące twórcy, jak: wynagrodzenie podstawowe za stosowanie projektu wynalazczego (art. 93-99), wynagrodzenie dodatkowe za korzyści uzyskane za zgłoszenie lub udostępnienie projektu wynalazczego za granicą (art. 100) oraz wynagrodzenie za dokumentację (art. 101). Systematyka przepisów omawianego działu więc przemawia za tym, iż w stosunku do roszczeń o wynagrodzenie za dokumentację nie zostały wyłączone tryb i zasady ustanowione w art. 105 ustawy.Oznaczenie natomiast w art. 101 ustawy wynagrodzenia za dokumentację, jako odrębnego, wyjaśnia tylko to, że przysługuje ono twórcy niezależnie od wynagrodzenia za stosowanie projektu wynalazczego. Podobnie nazwanie wynagrodzenia przewidzianego w art. 100 ustawy "dodatkowym" nie może uchodzić za okoliczność przemawiającą za pozbawieniem tego wynagrodzenia cech wynagrodzenia za projekt wynalazczy, dochodzonego - jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 grudnia 1977 r. sygn. IV PR 205/77 - w trybie art. 105 ustawy.Ustanowienie tego samego trybu i zasad dochodzenia roszczeń o wynagrodzenie za stosowanie pracowniczego projektu wynalazczego i o wynagrodzenie za dokumentację przydatną do stosowania tego projektu uzasadnione jest wzajemną więzią obu roszczeń z pracowniczą działalnością wynalazczą.Twórca pracowniczego projektu wynalazczego uzyskuje na podstawie art. 101 ustawy prawo do odrębnego wynagrodzenia z chwilą, gdy zostaną spełnione przesłanki ustanowione w tym przepisie. Roszczenie twórcy więc o wypłatę tego wynagrodzenia wynika wprost z ustawy o wynalazczości, która w art. 5 ust. 1 głosi, że wynalazczość, jako twórcza praca i istotny czynnik postępu technicznego i rozwoju gospodarki narodowej, korzysta ze szczególnego poparcia Państwa. Z tej przyczyny prawo twórcy projektu wynalazczego do wynagrodzenia za dostarczenie dokumentacji podlega tej samej ochronie co wynagrodzenie za stosowanie projektu.Wyłączna właściwość rzeczowa sądu wojewódzkiego w sprawach o wynagrodzenie twórcy oraz zwolnienie go z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych są wyrazem poparcia udzielonego pracowniczej działalności wynalazczej oraz wagi przywiązywanej do tych spraw. Szczególne uprawnienia twórcy w tym zakresie wynikają także z więzi pracowniczej działalności wynalazczej ze stosunkiem pracy, łączącym - z reguły - twórcę z jednostką gospodarki uspołecznionej, korzystającej z efektów jego twórczej pracy. Dał temu wyraz Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 22 listopada 1975 r. (III PZP 35/74, OSNCP z 1975 r. z. 4, poz. 52), stwierdzając, iż w sprawie o wynagrodzenie za pracowniczy projekt wynalazczy stosuje się odpowiednio przepisy normujące postępowanie w sprawach o roszczenia pracowników (art. 459 i nast. k.p.c.).Przytoczone wyżej względy należy także odnieść do roszczenia o wynagrodzenie za dokumentację, unormowanego w art. 101 ustawy.Roszczenie z tego przepisu przysługuje tylko twórcy pracowniczego projektu wynalazczego i tylko w stosunku do tej jednostki gospodarki uspołecznionej, która przyjęła jego projekt do stosowania. Dokumentacja dostarczona przez twórcę projektu przyczynia się niejednokrotnie do szybszego przemysłowego wdrożenia projektu i osiągnięcia przez jednostkę gospodarki uspołecznionej efektów związanych z jego stosowaniem. Roszczenie o wynagrodzenie za stosowanie projektu wynalazczego oraz o wynagrodzenie za dokumentację przydatną do jego stosowania są dochodzone przez twórcę nierzadko jednocześnie. Przesłanki decydujące o powstaniu prawa twórcy do tych wynagrodzeń wymagają badania i oceny między innymi tych samych okoliczności faktycznych. Przemawia to za ustaleniem wynagrodzenia, także za dokumentację, przede wszystkim w trybie postępowania administracyjnego przez jednostkę gospodarki uspołecznionej, która przyjęła projekt wynalazczy do stosowania przy zagwarantowanej w art. 105 ust. 1 ustawy kontroli jednostki nadrzędnej. Takie bowiem ukształtowanie trybu postępowania ma na celu zapobieganie sporom w sprawie należnych twórcy wynagrodzeń, a w konsekwencji zapobieganie procesom sądowym.Orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące wykładni art. 123 poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 31 maja 1962 r. - prawo wynalazcze (Dz. U. Nr 33, poz. 156) utraciło aktualność w zakresie omawianego przedmiotu wobec odmiennego uregulowania przez ustawę o wynalazczości całokształtu zasad i trybu dochodzenia roszczeń twórcy o wynagrodzenie za projekt wynalazczy.Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały. Wyrażone w sprawie poglądy przez Prokuraturę Generalną PRL i Centralną Radę Związków Zawodowych są zbieżne z zajętym przez Sąd Najwyższy stanowiskiem.