III PZP 35/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie: W. Formański, T. Kasiński (współsprawozdawca), S. Rejman, Z. Stypułkowska, T. Szymanek (sprawozdawca), K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL K. Soboty i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych, w sprawie z powództwa Emila B. przeciwko Zakładom Celulozowo-Papierniczym w K. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 14 sierpnia 1974 r.:"Czy w sprawie o wynagrodzenie za projekt racjonalizatorski stosuje się przepisy art. 459 i nast. k.p.c.?",uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:W sprawach o wynagrodzenie za pracowniczy projekt racjonalizatorski stosuje się odpowiednio przepisy normujące postępowanie w sprawach o roszczenia pracowników (art. 459 i nast. k.p.c.). Uzasadnienie faktyczneW sprawie, w której wyłoniło się rozważane zagadnienie prawne, powód - jako współautor projektu racjonalizatorskiego pt. "Prawidłowe rozwiązanie odbioru masy celulozowej przez wydział celulozy i papieru", zgłoszonego w Zakładach Celulozowo-Papierniczych w K. - domagał się zasądzenia od tych Zakładów wynagrodzenia za zastosowanie tego projektu racjonalizatorskiego.Sąd Wojewódzki w Katowicach oddalił powództwo, ponieważ ustalił, że pozwane Zakłady nie stosują projektu racjonalizatorskiego powoda.Powód zaskarżył ten wyrok rewizją.Przy rozpoznawaniu sprawy przez Sąd Najwyższy powstało zagadnienie prawne wiążące się z oceną charakteru prawnego roszczeń o wynagrodzenie za pracowniczy projekt racjonalizatorski; dotyczy ono mianowicie kwestii możliwości zakwalifikowania ich jako roszczeń pracowniczych ze stosunku pracy, dla których przewidziany jest odrębny tryb postępowania, unormowany w art. 459-477 k.p.c.Z tych powodów Sąd Najwyższy odroczył rozprawę i przedstawił składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego powyższe pytanie prawne.Orzecznictwo Sądu Najwyższego nie zajmowało się dotychczas interpretacją art. 459 k.p.c. z punktu widzenia dochodzenia roszczeń o wynagrodzenie za pracownicze projekty wynalazcze. Według treści art. 459 k.p.c. tryb postępowania odrębnego stosuje się w sprawach o roszczenia pracownika ze stosunku pracy i o naprawienie szkód wyrządzonych pracownikowi przez zakład pracy. Postępowanie to ma na celu ułatwienie dochodzenia środków utrzymania jak najszerszej grupie tych obywateli i ich rodzin, których głównym źródłem utrzymania jest wynagrodzenie za pracę. Roszczenie o wynagrodzenie za pracowniczy projekt racjonalizatorski, oceniane w kategoriach prawnych, nie jest roszczeniem ze stosunku pracy w rozumieniu art. 459 § 1 k.p.c. Między stosunkiem pracy a stosunkiem prawnym powstałym w związku z działalnością wynalazczą pracownika zachodzi istotna i ewidentna różnica.Umowa o pracę - bez względu na to, jak szeroko należałoby pojmować zakres obowiązków pracownika - nie może być źródłem zobowiązania pracownika do opracowania projektu racjonalizatorskiego czy też innych projektów wynalazczych. Pracownik nie jest zobowiązany do pracy nad dokonaniem projektu wynalazczego i zakład pracy nie może od niego żądać tego w ramach wykonania obowiązków przewidzianych w umowie o pracę. Również charakter wynagrodzenia za pracownicze projekty wynalazcze nie pozwala go uznać za wynagrodzenie za pracę. Wynagrodzenie za pracę jest istotnym składnikiem treści stosunku pracy i występuje ono jako równoważnik świadczenia pracy podporządkowanej.Podstawowym zaś kryterium, jakie obowiązuje przy ustalaniu wynagrodzenia za pracownicze projekty wynalazcze, w tym również za projekt racjonalizatorski, jest suma korzyści uzyskanych w wyniku zastosowania projektu wynalazczego. Wynagrodzenie to przysługuje twórcy nie za samo dokonanie projektu wynalazczego, ale dopiero za zastosowanie go przez jednostkę gospodarki uspołecznionej (art. 96 ust. 1 ustawy o wynalazczości - Dz. U. z 1972 r. Nr 43, poz. 272), które przynosi efekty ekonomiczne (§ 21 rozporządzenia Rady Ministrów z 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych - Dz. U. Nr 54, poz. 351). Projekty wynalazcze, które nie zostały zakwalifikowane do stosowania, nie rodzą prawa do wynagrodzenia, choć niewątpliwie do ich dokonania zużyty był duży nakład pracy. Różnice między wynagrodzeniem za pracę a wynagrodzeniem za projekty wynalazcze przemawiają za cywilnym charakterem wynagrodzenia za pracowniczy projekt wynalazczy. Potwierdzenie tej tezy znajduje się w art. 103 ustawy o wynalazczości, który do wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze nie uregulowanych w ustawie nakazuje stosować odpowiednio przepisy prawa cywilnego. Fakt jednak, że wynagrodzenia za projekt wynalazczy (racjonalizatorski) nie można zrównać z wynagrodzeniem za pracę sensu stricto, nie stoi na przeszkodzie uznaniu, że do roszczeń tych stosuje się odpowiednio przepisy normujące postępowanie w sprawach o roszczenia pracowników (art. 459 i nast. k.p.c.). Roszczenie to jednak jest ściśle związane ze stosunkiem pracy, jeśli twórca jest pracownikiem w rozumieniu art. 20 ust. 1 ustawy o wynalazczości.Praca nad pracowniczym projektem wynalazczym (racjonalizatorskim) ma cechy właściwe dla obowiązków pracowniczych w szerokim znaczeniu - takich, jakie wynikają z socjalistycznej koncepcji roli pracownika w zakładzie pracy. Jak bowiem wynika z przepisów nowego kodeksu pracy, należyte wykonywanie obowiązków pracowniczych nie może ograniczać się tylko do wykonywania wyraźnie zleconych i wymaganych czynności, lecz także powinno przejawiać się w pełnym wykorzystaniu czasu pracy, inicjatywy i zdolności pracownika dla dobra zakładu pracy. Pracownik bowiem w swej twórczości wynalazczej korzysta z maszyn i urządzeń, a także z doświadczeń zakładu pracy oraz z inspiracji współpracowników. Ma on obowiązek zgłosić projekt wynalazczy w jednostce gospodarki uspołecznionej, w której opracował ten projekt, a więc w jednostce będącej jego pracodawcą, a jeżeli nie jest pracownikiem tej jednostki, zawiadomić o tym swego pracodawcę (§ 6 cyt. rozporządzenia R.M.). Ma on również prawo, a w razie potrzeby i obowiązek uczestniczenia w pracach związanych z oceną przydatności i realizacją jego projektu. Z drugiej strony duże zapotrzebowanie współczesnej gospodarki na nowe rozwiązania techniczne zmusza przedsiębiorstwo do inicjowania działalności wynalazczej, kierowania tematycznego i udzielania pomocy osobom pracującym nad projektami wynalazczymi (§ 2 cyt. rozporządzenia R.M.). Powyższe okoliczności oraz fakt, że wynalazczość - jako twórcza praca i istotny czynnik postępu technicznego i rozwoju gospodarki narodowej - korzysta ze szczególnego poparcia Państwa, uzasadniają odpowiednie stosowanie przepisów normujących postępowanie w sprawach o roszczenia pracowników (art. 459 i nast. k.p.c.) do spraw o wynagrodzenie za pracownicze projekty wynalazcze (racjonalizatorskie).O identycznym traktowaniu przez ustawodawcę - pod względem uprzywilejowania w dochodzeniu - roszczeń o wynagrodzenie za pracowniczy projekt wynalazczy i roszczeń typu pracowniczego w ścisłym znaczeniu świadczy przepis art. 105 ust. 2 zdanie drugie ustawy o wynalazczości, w myśl którego twórca dochodzący roszczeń o wynagrodzenie za projekt wynalazczy nie ma, podobnie jak pracownik dochodzący roszczeń ze stosunku pracy, obowiązku uiszczenia kosztów sądowych.Odpowiednio więc do okoliczności sprawy, sąd wojewódzki będzie mógł odstąpić od wyznaczania w tych sprawach posiedzenia wyjaśniającego i bezzwłocznie przystąpić do rozpoznania sprawy, jeżeli uzna przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego za niecelowe z tej przyczyny, że sprawa wynagrodzenia była już rozpatrywana w dwóch instancjach administracyjnych, i dojdzie do wniosku, że nie przyspieszy ono rozstrzygnięcia sprawy. Nie zajdzie też konieczność nadania wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności (art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c.), jeżeli twórca tego projektu otrzymał już od jednostki gospodarki uspołecznionej, która stosuje jego projekt wynalazczy, wynagrodzenie w postępowaniu administracyjnym.Jednakże w sprawach tych sąd będzie miał obowiązek wyjścia poza żądanie powoda (art. 475 § 1 k.p.c.), jak również obowiązek wyjścia poza granice jego rewizji (art. 475 § 3 k.p.c.).Jeżeli się okaże, że powództwo nie zostało wniesione przeciwko osobie, która powinna być w sprawie stroną pozwaną, sąd może z urzędu wezwać tę osobę do wzięcia udziału w sprawie (art. 464 k.p.c.). Wreszcie sąd nie będzie mógł odrzucić pozwu z powodu niedopuszczalności drogi sądowej, gdy do rozpoznania sprawy jest właściwy inny organ (art. 463 § 1 k.p.c.).Mając na względzie powyższe wywody, Sąd Najwyższy powziął uchwałę jak w sentencji.