IV PR 29/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Stypułkowska (sprawozdawca). Sędziowie SN: B. Błachowska, M. Rafacz-Krzyżanowska.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Stefana N. i Marka T. przeciwko Dyrekcji Budowy Pomnika (...) w Ł. o wynagrodzenie na skutek rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 19 listopada 1986 r.:uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Łodzi do ponownego rozpoznania. Uzasadnienie faktycznePowodowie Stefan N. i Marek T. domagali się zasądzenia od pozwanej Dyrekcji Budowy Pomnika (...) w Ł. wynagrodzenia w kwocie 642.161 zł za stosowanie ich projektu racjonalizatorskiego pod tytułem "Optymalizacja systemu zasilania energią cieplną obiektów (...) Pomnika (...) w Ł."Strona pozwana uznała powództwo do wysokości wyliczonej przez biegłego kwoty 80.338 zł i wniosła o jego oddalenie w pozostałym zakresie, gdyż - stosownie do przepisów § 35 ust. 2 i § 44 ust. 13 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 33, poz. 178) - powodom nie przysługuje wynagrodzenie, lecz tylko nagroda w wysokości 30% wynagrodzenia.Sąd Wojewódzki, w częściowym uwzględnieniu powództwa, zasądził na rzecz powodów po 40.169,50 zł dla każdego z nich oraz następująco uzasadnił swoje rozstrzygnięcie.Strona pozwana, decyzją z dnia 1 kwietnia 1985 r., uznała projekt powodów za racjonalizatorski tylko w zakresie dotyczącym rezygnacji z budowy sieci parowej od komory Kp-1 przy Przedsiębiorstwie Budowlano-Remontowym Handlu i Usług (...) do centrali technicznej C5 na terenie (...) Pomnika w Ł.Z opinii biegłego wynika, że ostateczny projekt realizacyjny zawierał wiele odstępstw od założeń projektu racjonalizatorskiego powodów jako niemożliwych lub niecelowych, toteż w głównej mierze pozostała tylko sama idea rezygnacji z sieci rezerwowej parowej. Ponadto na uzyskane efekty ekonomiczne projektu wpływ miały inne czynniki techniczno-ekonomiczne nie związane z projektem. Zakładany koszt budowy sieci rezerwowej, z której zrezygnowano wynosiłby 23.690.000 zł, co stanowi efekt ekonomiczny w postaci oszczędności inwestycyjnych. Udział projektu powodów w tych efektach wynosi - zdaniem biegłego - 53%, toteż efekty, jakie należy przypisać temu projektowi, stanowią 12.555.700 zł, a należne powodom wynagrodzenie kwotę 452.835 zł.Sąd Wojewódzki podzielił jednak zarzuty strony pozwanej, że powodom przysługuje tylko nagroda w wysokości 30% wynagrodzenia, gdyż jako pracownicy Zakładu Sieci Cieplnej w Ł., Wydziału Eksploatacji i Rozwoju dokonali takiego projektu racjonalizatorskiego, którego przedmiot objęty był planem zadań komórki, w której byli zatrudnieni, a ponadto dokonali go w wyniku polecenia przełożonego, w rozumieniu powołanego § 35 ust. 2 pkt 2 i pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie projektów wynalazczych.Wyrok zaskarżyli powodowie.Stwierdzić przede wszystkim należy, że brak było podstaw, jak to uczynił Sąd Wojewódzki, do pozbawienia powodów prawa do wynagrodzenia za stosowanie ich projektu racjonalizatorskiego przez stronę pozwaną z powołaniem się na przepisy § 35 ust. 2 pkt 2 i pkt 3 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie projektów wynalazczych.Przepisy te bowiem stanowią, że prawo do wynagrodzenia nie przysługuje takim twórcom projektów racjonalizatorskich, zatrudnionym w jednostkach gospodarki uspołecznionej, jak:- pracownikom wykonującym prace naukowo-badawcze i rozwojowe - jeżeli przedmiot dokonanego projektu racjonalizatorskiego nie jest objęty planem zadań przydzielonych do wykonania komórce organizacyjnej, w której są zatrudnieni;- pracownikom inżynieryjno-technicznym i innym równorzędnym - jeżeli projekt racjonalizatorski został dokonany w wyniku wydanego przez przełożonego polecenia jednostkowego w sprawie wykonania konkretnego zadania.Wymienione w tych przepisach przesłanki, wyłączające prawo twórcy projektu racjonalizatorskiego do wynagrodzenia, oparte są na założeniu więzi, jaka może zachodzić między dokonaniem projektu racjonalizatorskiego a rodzajem wykonywanej przez jego twórcę pracy, co może mieć miejsce tylko w ramach stosunku pracy między twórcą a zatrudniającą go jednostką gospodarki uspołecznionej. Przemawia za tym także wykładnia gramatyczna tych przepisów, określająca twórcę jako pracownika, który w tym charakterze może występować tylko wobec zatrudniającej go jednostki gospodarki uspołecznionej. Zgodnie też z powyższym założeniem wyłączenie prawa do wynagrodzenia co do pracowników placówek naukowo-badawczych i rozwojowych powiązane zostało z planem zadań przydzielonych tylko tej komórce, w której są oni zatrudnieni, a co do pracowników inżynieryjno-technicznych i innych równorzędnych - z poleceniem przełożonego, zgodnie z art. 100 k.p., które może być wydane tylko w ramach wiążącego strony stosunku pracy (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 października 1975 r., V PZP 6/75, OSNCP 1976, z. 2, poz. 24).Należy mieć także na uwadze, że wymienione przepisy prawa wynalazczego jako pozbawiające twórcę pracowniczego projektu wynalazczego prawa do wynagrodzenia mają charakter szczególny, toteż niedopuszczalna jest ich wykładnia rozszerzająca. Oznacza to, że odnoszą się one tylko do takich wypadków, w których twórca projektu racjonalizatorskiego jest jednocześnie pracownikiem jednostki gospodarki uspołecznionej, w której projekt racjonalizatorski został zgłoszony i zastosowany, co z reguły występuje w praktyce.Jednakże, jeżeli w wyniku rozpowszechnienia informacji o projekcie racjonalizatorskim zostanie on uznany za taki projekt i zastosowany przez jednostkę gospodarki uspołecznionej nie będącą zakładem pracy twórcy tego projektu, to twórcy przysługuje - w stosunku do zatrudniającej go jednostki gospodarki uspołecznionej prawo do wynagrodzenia od tej jednostki, chociaż prawa tego był pozbawiony na podstawie § 35 ust. 2 pkt 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 33, poz. 178).Przytoczone zróżnicowanie prawa twórcy do wynagrodzenia za projekt racjonalizatorski w zależności od tego, czy jest on pracownikiem jednostki gospodarki uspołecznionej stosującej jego projekt, wynika także z charakteru tego projektu wynalazczego. Decyzję bowiem co do tego, czy zgłoszony w jednostce gospodarki uspołecznionej projekt spełnia, przewidziane w art. 83 i nast. ustawy o wynalazczości (jedn. tekst: Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177), wymaganie projektu racjonalizatorskiego, podejmuje samodzielnie każda jednostka gospodarki uspołecznionej, co rodzi po jej stronie przewidziane przepisami prawa wynalazczego obowiązki w stosunku do twórcy. Podstawowa bowiem cecha projektu racjonalizatorskiego, jakim jest nowość zawartego w nim rozwiązania o charakterze technicznym lub techniczno-organizacyjnym, oceniana jest w myśl art. 85 powołanej ustawy - tylko w ramach konkretnej jednostki gospodarki uspołecznionej, w której projekt został zgłoszony i uznany przez tę jednostkę za przydatny dla niej.Powodowie zaś nie byli pracownikami strony pozwanej, toteż - jak to już wykazano - w stosunku do należnego od niej wynagrodzenia nie mogą mieć zastosowania wymienione przepisy § 35 ust. 2 pkt 2 i 3 rozporządzenia. W kwestii natomiast zarzutów powodów co do wysokości wynagrodzenia, to ich ocena będzie możliwa dopiero po wyjaśnieniu następujących okoliczności.Zgłoszonym bowiem przez powodów w pozwanej Dyrekcji Budowy Pomnika (...) projekt został uznany za racjonalizatorski tylko w określonej części. Decyzja taka - wbrew odmiennym sugestiom powodów - nie podlega ocenie sądu rozpoznającego roszczenie o wynagrodzenie. Kwestie związane z kontrolą prawidłowości decyzji w przedmiocie uznania bądź nieuznania w całości lub w części projektu za racjonalizatorski należą do kompetencji Urzędu Patentowego PRL (art. 114 ust. 1 pkt 1 oraz pkt 8 ustawy o wynalazczości).Nie oznacza to jednak, że sąd rozpoznający roszczenie o wynagrodzenie za stosowanie projektu racjonalizatorskiego zwolniony jest z obowiązku ustalenia rozwiązania technicznego stanowiącego przedmiot projektu, gdyż podstawę do ustalenia wynagrodzenia stanowią tylko te efekty, które pozostają w związku przyczynowym z tym rozwiązaniem. Opinia zaś biegłego w tym zakresie nie jest jednoznaczna. Wynika z niej bowiem, że ostateczny projekt realizacyjny zawierał wiele odstępstw od projektu racjonalizatorskiego, toteż pozostała tylko sama idea rezygnacji z sieci rezerwowej. Pomijając już to, że sama idea nie może stanowić przedmiotu projektu racjonalizatorskiego, lecz tylko konkretne rozwiązanie techniczne (art. 83 ustawy o wynalazczości), to nie wiadomo, czy wymienione przez biegłego odstępstwa dotyczyły pierwotnego zgłoszenia powodów, czy też tej części zgłoszenia, która decyzją strony pozwanej została uznana za projekt racjonalizatorski. W tym ostatnim wypadku o stosowaniu, jako o podstawie prawa twórcy do wynagrodzenia, można mówić tylko wówczas, gdy projekt zostanie w całości wdrożony.Brak jest też ustaleń dla oceny, czy zostały spełnione warunki dla przypisania projektowi powodów efektów oszczędnościowych uzyskanych w toku procesu inwestycyjnego, przewidzianych w § 28 ust. 2 pkt 2 zarządzenia Ministra - Kierownika Urzędu Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń z dnia 31 stycznia 1986 r. w sprawie zasad obliczania efektów stanowiących podstawę do ustalenia wysokości wynagrodzenia za pracownicze projekty wynalazcze (M. P. Nr 12, poz. 87). Chodzi mianowicie o to, czy przyjęta przez biegłego kwota ponad 23 milionów złotych, jako nakłady przewidziane na budowę rezerwowej sieci parowej, wynikała z zatwierdzonej do realizacji dokumentacji, gdyż tylko wówczas może ona stanowić podstawę do ustalenia oszczędności inwestycyjnych, uzyskanych przez zastosowanie projektu racjonalizatorskiego. W razie niespełnienia tego warunku efekty uzyskane z zastosowania takiego projektu powinny być obliczone według zasad określonych w innych przepisach tego zarządzenia, w tym także według § 15 i nast. dotyczących innego rodzaju oszczędności.Z tych względów należało uchylić wyrok w części oddalającej powództwo i sprawę w tym zakresie przekazać do ponownego rozpoznania (art. 388 § 1 k.p.c.).