V PZP 6/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie: E. Brzeziński, A. Filcek, T. Kasiński (sprawozdawca), S. Rejman, Z. Stypułkowska (współsprawozdawca), T. Szymanek.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL S. Dzwonkowskiego, po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych, rozpoznawszy wniosek Prezesa Urzędu Patentowego PRL, skierowany przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy w świetle § 20 ust. 3 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351) pojęcie "polecenia służbowego" należy utożsamiać z obowiązkami określonymi w umowie o pracę lub w książce służb w zakresie zadań służbowych wynikających z nawiązania z pracownikiem stosunku pracy, czy też "polecenie służbowe" w rozumieniu § 20 ust. 3 pkt 3 wymienionego rozporządzenia powinno mieć charakter jednostkowy, dotyczący rozwiązania konkretnego problemu technicznego lub techniczno-organizacyjnego mieszczącego się w zakresie obowiązków wynikających ze stosunku pracy?",uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Pracownikom inżynieryjno-technicznym i innym równorzędnym przysługuje prawo do wynagrodzenia za projekt racjonalizatorski, chyba że został on dokonany w wyniku jednostkowego polecenia przełożonego, dotyczącego wykonania konkretnego zadania technicznego lub techniczno-organizacyjnego (§ 20 ust. 3 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych - Dz. U. Nr 54, poz. 351). Polecenie to nie wymaga zachowania szczególnej formy. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne dotyczy wykładni przepisu określającego wypadki, w których twórcy projektu racjonalizatorskiego nie przysługuje wynagrodzenie przewidziane w przepisach prawa wynalazczego. Według § 20 ust. 3 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych prawa do wynagrodzenia nie mają pracownicy inżynieryjno-techniczni i równorzędni, jeżeli projekt został dokonany w wyniku polecenia służbowego. Rozstrzygnięcie kwestii, czy określony projekt racjonalizatorski został dokonany w wyniku polecenia służbowego, decyduje o prawie twórcy do wynagrodzenia za ten projekt. Zgłoszone pytanie zmierza do ustalenia istoty i zakresu stosowania polecenia służbowego, w szczególności do wyjaśnienia, czy pojęcie polecenia służbowego jest równoznaczne z obowiązkami określonymi w umowie o pracę lub w książce służb ustalającej zakres zadań służbowych, czy też powinno ono mieć charakter jednostkowy, dotyczący rozwiązania konkretnego problemu technicznego lub techniczno-organizacyjnego.W przepisie § 20 ust. 3 cyt. rozporządzenia (zastępującym normę art. 90 ust. 1 dawnego prawa wynalazczego z 1962 r.) wymieniono w oddzielnych punktach trzy określone podmiotowo grupy pracowników i odmiennie dla każdej z nich sformułowano przesłanki wyłączenia prawa do wynagrodzenia.W punktach 1 i 2 określono kryteria wyłączenia w stosunku do takich twórców, jak kierownicy jednostek gospodarki uspołecznionej (i ich zastępcy) oraz pracownicy wykonujący prace naukowo-badawcze i rozwojowe. Pierwszym z nich prawo do wynagrodzenia nie przysługuje, jeżeli przedmiot dokonanego projektu racjonalizatorskiego "leży w zakresie działalności tych jednostek", drugim - jeżeli przedmiot ten "objęty jest planem przydzielonym do wykonania komórce organizacyjnej, w której są zatrudnieni". Istotą prac badawczych (o których m.in. mowa w uchwale nr 289 Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1973 r. w sprawie zasad finansowania prac badawczych i wdrożeniowych - MP Nr 2, poz. 9) jest z jednej strony poszukiwanie nowych rozwiązań technicznych i organizacyjno-technicznych, a z drugiej strony tkwiący w nich element wysiłku twórczego, od którego zależy postęp w tej dziedzinie. Wynika z tego, że założeniem ustanowionego w tych przepisach kryterium wyłączenia prawa do wynagrodzenia jest uznanie tak ścisłego związku między charakterem pracy tych kategorii pracowników a zadaniami stojącymi przed zatrudniającą ich jednostką gospodarczą lub komórką organizacyjną, iż dokonanie przez nich projektu racjonalizatorskiego może być uważane za zwykły wynik wykonywania przez nich obowiązków pracowniczych.Założenia takiego ustawodawca nie przyjął w odniesieniu do ogółu pracowników inżynieryjno-technicznych, ustanawiając w pkt 3 omawianego przepisu kryterium dokonania projektu "w wyniku wykonania polecenia służbowego". Chociaż poziom kwalifikacji zawodowych pozwala im na pracę nowatorską i wniesienie elementu twórczego do wykonywanych czynności, podstawowym ich obowiązkiem - w przeciwieństwie do pracowników naukowo-badawczych - nie są poszukiwania nowych rozwiązań w zakresie techniki i organizacji, nie można więc przyjąć, aby dokonanie projektu racjonalizatorskiego było zwykłym następstwem wykonywania przez nich obowiązków pracowniczych. Z reguły projekt racjonalizatorski jest efektem szczególnego wysiłku twórczego z ich strony i włożenie takiego wysiłku jest przesłanką przyznania im - jak każdemu twórcy projektu wynalazczego - przewidzianego w prawie wynalazczym wynagrodzenia.Mogą jednak istnieć sytuacje, kiedy dokonanie projektu racjonalizatorskiego przez pracowników inżynieryjno-technicznych pozostaje w ścisłym związku z wykonywanymi czynnościami, że stanowi ono wynik wykonywania przez nich obowiązków pracowniczych. Taką szczególną sytuację ma na uwadze § 20 ust. 3 pkt 3 rozporządzenia, ustanawiający odrębne kryterium związku projektu racjonalizatorskiego z wykonaniem "polecenia służbowego".Polecenie służbowe w rozumieniu omawianego przepisu należy uznać za polecenie przełożonego, o którym mowa w art. 100 § 1 kodeksu pracy. Polecenie takie nie stwarza nowego obowiązku dla pracownika, lecz konkretyzując przedmiot istniejącego już obowiązku, kieruje pracą pracownika i przydziela mu konkretne zadania w ramach umówionego rodzaju pracy i w określonych ramach czasowych.Jeżeli przy wykonywaniu tego rodzaju zadania pracownik inżynieryjno-techniczny dokona nowego rozwiązania o charakterze technicznym lub techniczno-organizacyjnym, które zgodnie z art. 79 prawa wynalazczego stanowi istotę projektu racjonalizatorskiego, to wówczas opracowanie projektu może być uważane za normalne następstwo wykonywanych czynności, czyli będzie wynikiem wykonania polecenia służbowego. W tej tylko sytuacji pracownikom inżynieryjno-technicznym nie będzie przysługiwało - zgodnie z omawianym przepisem - wynagrodzenie za dokonany projekt.Powyższe rozważania wskazują jednocześnie, że sytuacja, w której wyłączone jest prawo do wynagrodzenia pracowników inżynieryjno-technicznych, może powstać tylko na skutek polecenia przełożonego, nadającego odpowiedni kierunek ich pracy, nie zachodzi zaś ona na tle ogólnego określenia obowiązków w umowie o pracę lub w tzw. książce służb, ustalającej całokształt obowiązków związanych z danym stanowiskiem. Z tego też względu polecenie służbowe z § 20 ust. 3 pkt 3 cyt. rozporządzenia nie może być utożsamiane z "obowiązkami określonymi w umowie o pracę lub w książce służb w zakresie zadań służbowych wynikających z nawiązania z pracownikiem stosunku pracy" - jak to formułuje przedstawione do rozstrzygnięcia pytanie. Nie wyłącza to jednak możliwości zamieszczenia w książce służb polecenia służbowego w przedstawionym wyżej znaczeniu, tj. zlecającego wykonanie konkretnego, umiejscowionego w czasie zadania technicznego lub techniczno-organizacyjnego.Polecenie służbowe, jako polecenie przełożonego wymienione w art. 100 § 1 kodeksu pracy, nie wymaga szczególnej formy.