IV PR 340/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Szymanek. Sędziowie SN: B. Brzeziński, Z. Stypułkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Jana B., Tadeusza R. i Ryszarda J. przeciwko Zakładom Energetycznym Okręgu Południowego w K. - Zakład Energetyczny w B. o wynagrodzenie, na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 9 sierpnia 1979 r.uchylił zaskarżony wyrok w części zasądzającej oraz orzekającej o opłacie sądowej i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Katowicach do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowodowie domagali się zasądzenia od pozwanych Zakładów Energetycznych kwoty 125.000 zł wynagrodzenia za stosowanie ich projektu racjonalizatorskiego pod tytułem "Elementy konstrukcyjne napowietrznej linii elektroenergetycznej 110 kV Jaworzno III-Mysłowice". Twierdzili, iż projekt ten został przez nich wprowadzony do dokumentacji opracowanej przez Biuro Studiów i Projektów Energetycznych na zlecenie pozwanych Zakładów. Został on przyjęty do stosowania przez pozwane Zakłady, które - powołując się na przepis § 20 ust. 3 pkt 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351) - odmówiły im prawa do wynagrodzenia i wypłaciły tylko nagrodę w kwocie 3.000 zł. Sąd Wojewódzki, w częściowym uwzględnieniu powództwa, zasądził na rzecz powodów kwotę 117.285 zł, gdyż nie podzielił przytoczonych wyżej zarzutów pozwanych Zakładów. Powodowie jako projektanci nie mogą być uznani za pracowników wykonujących prace naukowo-badawcze i rozwojowe w rozumieniu cytowanego § 20 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia, a także nie można uznać, iż projekt został dokonany w wyniku jednostkowego polecenia służbowego (§ 20 ust. 3 pkt 3 rozporządzenia). Sąd Wojewódzki podzielił opinię biegłego co do wysokości efektów uzyskanych przez stosowanie u pozwanego projektu racjonalizatorskiego powodów i wysokości należnego im wynagrodzenia. Pozwane Zakłady w rewizji wnoszą o zmianę albo uchylenie wyroku w części uwzględniającej powództwo i jego oddalenie w całości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarżący w rewizji powołuje - podnoszone przed sądem I instancji - zarzuty, iż w świetle przepisu § 20 ust. 2 i 3 cytowanego rozporządzenia powodom nie przysługuje prawo do wynagrodzenia za ich projekt racjonalizatorski.Należy podzielić pogląd wyrażony w sprawie przez Centralną Radę Związków Zawodowych, iż pracownicy zatrudnieni w charakterze projektantów w zasadzie nie wykonują prac naukowo-badawczych i rozwojowych w rozumieniu omawianego § 20 ust. 3 pkt 3 rozporządzenia. Prace takie bowiem, z istoty swej, służą wypracowaniu nowych koncepcji technicznych, na podstawie których mogą dopiero powstać konkretne realizacje techniczne o charakterze zastosowań praktycznych. Prace o charakterze rozwojowym - na co w szczególności powołuje się skarżący - są na ogół kontynuacją badań naukowych, a ich podstawowym założeniem jest projektowanie konstrukcyjne i technologiczne w celu ogólnego stwierdzenia w praktycznym zastosowaniu wyników prac naukowo-badawczych. Prace rozwojowe nie polegają więc na dokonaniu jednostkowym i o charakterze utylitarnym rozwiązań technicznych.Powodowie wykonali zaś pracę związaną z dokumentacją projektową określonego obiektu inwestycyjnego, toteż - wbrew zarzutom pozwanych Zakładów - prawidłowy jest pogląd Sądu Wojewódzkiego, iż nie można ich uznać za pracowników wykonujących prace naukowo-badawcze i rozwojowe.Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 27 października 1975 r. V PZP 6/75 (OSNCP 1976, z. 2, poz. 24) wyjaśnił, iż wyłączenie prawa do wynagrodzenia przewidziane w omawianym przepisie § 20 ust. 3 pkt 3 rozporządzenia w sprawie projektów wynalazczych dotyczy tylko takich projektów racjonalizatorskich, które dokonane zostały w wyniku jednostkowego polecenia przełożonego, dotyczącego konkretnego zadania technicznego lub techniczno-organizacyjnego. W uzasadnieniu tej uchwały wskazano, iż pojęcie polecenia służbowego nie jest równoznaczne z obowiązkami wynikającymi z umowy o pracę lub z zakresu ustalonych dla pracownika zadań służbowych. Polecenie służbowe, o którym mowa w przepisie § 20 ust. 3 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351), w odniesieniu do pracowników inżynieryjno-technicznych wykonujących dokumentacje projektowe polega na takim skonkretyzowaniu zadania technicznego, które zakłada wprowadzenie do dokumentacji określonego obiektu inwestycyjnego rozwiązania nietypowego, odmiennego od przewidzianych dla podobnych obiektów inwestycyjnych.Skarżący okoliczności takich nie wykazał, toteż nieuzasadniony jest jego zarzut co do poglądu w tym przedmiocie wyrażonego prze Sąd Wojewódzki.Sprawa nie została jednak wyjaśniona do stanowczego rozstrzygnięcia w zakresie sposobu ustalania efektów ekonomicznych, uzyskanych przez stosowanie projektu racjonalizatorskiego powodów w pozwanych Zakładach.Całość oszczędności nakładów inwestycyjnych, przewidzianych w przepisie § 20 ust. 1 i 2załącznika do zarządzenia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 20 marca 1973 r. (M.P. Nr 16, poz. 98), stanowi podstawę do ustalenia wysokości wynagrodzenia twórcy tylko za stosowanie takiego projektu racjonalizatorskiego, który został wprowadzony do zatwierdzonej już dokumentacji projektowej, a więc takiej dokumentacji, która została przekazana przez jednostkę projektującą zamawiającemu (inwestorowi, wykonawcy) w celu jej przemysłowego wdrożenia. W myśl omawianych przepisów, jeżeli zastosowanie wynalazku w dokumentacji projektowej lub projektu racjonalizatorskiego "w zatwierdzonej dokumentacji projektowej" wprowadza zmiany wyrażające się oszczędnością nakładów inwestycyjnych, wówczas "całość tej oszczędności" traktuje się jako efekt oszczędnościowy projektu. Oszczędności te oblicza się jako różnicę pomiędzy kosztorysową kwotą nakładów inwestycyjnych, nie uwzględniając realizacji projektu, a kwotą tych nakładów przy stosowaniu projektu.Przepisy te mają charakter szczególny, gdyż preferują takie projekty wynalazcze, które sprzyjają oszczędnościom w nakładach inwestycyjnych poprzez przyjęcia założenia, że podstawą do ustalenia wysokości wynagrodzenia twórcy stanowi całość oszczędności nakładów inwestycyjnych - chociażby oszczędności te nie były wyłącznym następstwem zastosowania projektów.Jednak, jak wynika z tych przepisów, odmienne określona została baza porównywalna dla ustalenia oszczędności w stosunku do wynalazku i projektu racjonalizatorskiego. Odnośnie do projektu racjonalizatorskiego stanowi ją zatwierdzona dokumentacja projektowa, co oznacza, iż przewidziany w tych przepisach sposób obliczania efektów nie ma zastosowania w stosunku do projektów racjonalizatorskich, wprowadzonych w jednostkach projektujących w toku opracowywania kolejnych wersji dokumentacji projektowej. Sąd Wojewódzki okoliczności tych nie badał i oparł swoje ustalenia na opinii biegłego, który obliczył efekty uzyskane przez zastosowanie projektu racjonalizatorskiego w pozwanych Zakładach według zasad zawartych w wymienionych przepisach. Biegły ten stwierdził jednocześnie, iż projekt racjonalizatorski powodów został wprowadzony do "zatwierdzonych wytycznych programowych", co nie jest równoznaczne z zatwierdzoną dokumentacją projektową w przytoczonym wyżej rozumieniu. Ustalenie, iż w stosunku do projektu racjonalizatorskiego powodów nie są właściwe zasady obliczania efektów z dziedziny inwestycji, przewidziane w przytoczonych wyżej przepisach prawa wynalazczego, nie oznacza, iż nie mają oni prawa do wynagrodzenia w sytuacji, gdy pozwane Zakłady podjęły decyzję o przyjęciu ich projektu do stosowania i zastosowały go w swojej działalności przemysłowej.Efekty te powinny być obliczone na podstawie określonych w cytowanym zarządzeniu Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 20 marca 1973 r. ogólnych kryteriów rachunku ekonomicznego przy założeniu, iż podstawę do ustalenia wysokości wynagrodzenia stanowią tylko te efekty ekonomiczne projektu, które pozostają w normalnym związku przyczynowym z istota rozwiązania technicznego stanowiącą przedmiot projektu wynalazczego. Należy mieć także na uwadze, iż stosowanie projektu, a więc i dziedzina, w jakiej występują efekty, zależy od tego, czy projekt wynalazczy dotyczy wytworu, czy sposobu wytwarzanie bądź sposobu pracy (por. uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 23 czerwca 1977 r. V PZP 1/77, OSNCP 1977, z. 10, poz. 173). Jeżeli więc projekt dotyczy tylko konstrukcji określonego wyboru, to efekty uzyskane przez jego stosowanie oblicza się wedle zasad przewidzianych w przepisach § 26 i § 27 w zw. z § 25 cytowanego wyżej zarządzenia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki. W sytuacji zaś, gdy producent takiego wyrobu nie przeznacza go na zbyt, lecz użytkuje we własnym zakresie, powinien być traktowany jednocześnie jako jego odbiorca, co ma znaczenie dla ewentualnego uwzględnienia efektów związanych z poprawą jakości wyrobu, stosownie do cytowanych przepisów. W takich też sytuacjach można się posłużyć przy ustaleniu efektów założeniami przewidzianymi w § 30 tego zarządzenia.Z przytoczonych wyżej względów wyrok w zaskarżonej części musiał ulec uchyleniu, a sprawa przekazaniu w tym zakresie do ponownego rozpoznania (art. 388 § 1 i art. 289 k.p.c.).