IV PR 96/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Stypułkowska (sprawozdawca). Sędziowie: S. Rejman, A. Szczurzewski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Czesława S., Czesława K. i Ludwika J. przeciwko Ośrodkowi Badawczo-Rozwojowemu Aparatury i Urządzeń Komunalnych "PoWoGaz" w P. o wynagrodzenie na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 6 stycznia 1975 r.,zmienił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo w stosunku do pozwanego Ośrodka Badawczo-Rozwojowego Aparatury i Urządzeń Komunalnych "PoWoGaz" w P. w ten sposób, że ustalił prawo powodów do wynagrodzenia za projekt racjonalizatorski pod tytułem: "Turbina napowietrzająca z wirnikiem umocowanym bezpośrednio na wale przekładni" i oddalił powództwo o kwotę 150.000 zł; w pozostałym zakresie rewizję oddalił; zniósł między stronami koszty postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowodowie domagali się ustalenia, że projekt racjonalizatorski, którego są twórcami, powstał w warunkach nie naruszających przepisu § 20 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych, oraz zasądzenia od pozwanych: Zjednoczenia Zaplecza Technicznego Gospodarki Komunalnej i Ośrodka Badawczo-Rozwojowego Aparatury i Urządzeń Komunalnych "PoWoGaz" w P. kwoty 300.000 zł tytułem wynagrodzenia za stosowanie tego projektu.Sąd Wojewódzki, uwzględniwszy częściowo powództwo, zasądził na rzecz powodów kwotę 150.000 zł i następująco uzasadnił swoje rozstrzygnięcie:Pozwany Ośrodek w styczniu 1972 r. przejął do dalszej realizacji ostatni etap tematu pod tytułem "Turbina napowietrzająca", włączonego do planu pracy na tenże rok. Otrzymał też zaktualizowaną dokumentację projektowo-konstrukcyjną z częścią opisową, obliczeniami i warunkami technicznymi wykonania oraz 8 prototypów turbiny napowietrzającej typu "Silesia". Dokumentacja ta - w zakresie układu napędowego - została zweryfikowana przez Instytut Mechaniki Politechniki Śląskiej i w maju 1972 r. pozwany otrzymał świadectwo aprobujące uruchomienie turbiny tego typu. Zlecono także Politechnice Śląskiej dokonanie tzw. pomiarów sprawdzających skuteczność działania prototypów, których rezultaty zostały ocenione pozytywnie. Zadaniem więc Ośrodka było wdrożenie turbiny typu "Silesia" do produkcji. Kierownikiem tych prac był świadek inż. B. Prace te zostały przerwane po zgłoszeniu przez powodów nowych rozwiązań, które ujęte zostały w nowej dokumentacji turbiny innego typu, a mianowicie "PoWoGaz", przekazanej do Ministerstwa Gospodarki Komunalnej, i ujęte w zweryfikowanym - dopiero w listopadzie 1972 r. - planie na tenże rok. Wcześniej jednak, gdyż w dniu 21.VI.1972 r. powodowie zgłosili projekt wynalazczy pod tytułem "Turbina napowietrzająca z wirnikiem zamocowanym bezpośrednio na wale przekładni".Początkowo odmawiano uznania tego projektu za projekt racjonalizatorski i dopiero w dniu 19.XI.1973 r. uznano go za taki, lecz odmówiono powodom prawa do wynagrodzenia, przyjmując, iż byli oni "pracownikami wykonywającymi prace naukowo-badawcze i rozwojowe oraz że przedmiot dokonanego projektu racjonalizatorskiego objęty był planem przydzielonym do wykonania w komórce, w której powodowie byli zatrudnieni (§ 20 ust. 3 pkt 2 cytowanego rozporządzenia Rady Ministrów)".Sąd Wojewódzki ustalił natomiast, że powodowie byli pracownikami inżynieryjno-technicznymi. Zatrudnieni byli bowiem na stanowiskach projektanta i starszego projektanta, a z zakresu czynności wynika, że byli zobowiązani do wykonywania czynności projektowych wyłącznie na podstawie podpisanych umów i zatwierdzonych przez zleceniodawcę danych wyjściowych. Wynika to z opinii biegłych dr M. i mgr G. oraz z zeznań świadka B. Sąd Wojewódzki nie przychylił się natomiast do stanowiska biegłego M., iż wykonywane przez powodów prace miały charakter naukowo-badawczy, gdyż polegały one jedynie na uruchomieniu produkcji turbiny typu "Silesia" przez ulokowanie jej w jednym z zakładów przemysłu kluczowego, wykonanie matryc do powielania odbitek światłoczułych do kart katalogowych wyrobu, czuwanie nad terminami i ułatwianie prac zleconych instytutom naukowym. Nie chodziło więc o prowadzenie działalności doświadczalnej, lecz o uruchomienie produkcji turbin, co do których ocenę wydały już inne jednostki.Sąd Wojewódzki uznał za bezzasadny zarzut pozwanego Ośrodka, iż w zakresie roszczeń o wynagrodzenie nie jest on biernie legitymowany, gdyż producentem urządzeń wedle projektu powodów jest Fabryka "PoWoGaz" w P. Fabryka ta bowiem - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - obowiązana jest, z mocy § 24 cytowanego rozporządzenia Rady Ministrów, przekazać pozwanemu Ośrodkowi należne powodom wynagrodzenie, którego wysokość została określona przez biegłego.Powództwo ulega oddaleniu w stosunku do pozwanego Zjednoczenia wobec braku biernej legitymacji po jego stronie, gdyż nie jest ono jednostką stosującą projekt wynalazczy.Pozwany Ośrodek w rewizji wnosił o zmianę albo uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Decyzja o uznaniu projektu powodów za projekt racjonalizatorski została podjęta w dniu 19.XI.1973 r., a więc już pod rządem nowego prawa wynalazczego. Skutki przeto tej decyzji, w zakresie powstania prawa twórców do wynagrodzenia za stosowanie ich projektu, należy oceniać wedle przepisów tego prawa (art. 124 ust. 3 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości - Dz. U. Nr 43, poz. 272). Z mocy zaś przepisu § 20 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych prawo do wynagrodzenia nie przysługuje wymienionym w tym przepisie twórcom projektów racjonalizatorskich, między innymi pracownikom wykonującym prace naukowo-badawcze i rozwojowe, jeżeli przedmiot dokonanego projektu racjonalizatorskiego objęty jest planem przydzielonym do wykonania komórce organizacyjnej, w której pracownicy ci są zatrudnieni (pkt 2 ust. 3), oraz pracownikom inżynieryjno-technicznym i innym równorzędnym, jeżeli projekt racjonalizatorski został dokonany w wyniku polecenia służbowego (pkt 3 ust. 3).Pozwany Ośrodek odmówił powodom wynagrodzenia z powołaniem się na przepis § 20 ust. 3 pkt 2, ponieważ byli oni pracownikami wykonującymi prace naukowo-badawcze i rozwojowe. W rewizji natomiast pozwany ten nie kwestionuje już ustalenia Sądu Wojewódzkiego, wedle którego powodowie byli pracownikami inżynieryjno-technicznymi, zatrudnionymi na stanowiskach projektanta i starszego projektanta. W stosunku zaś do tej kategorii pracowników zakres wyłączeń prawa do wynagrodzenia jest węższy niż w stosunku do pracowników naukowo-badawczych, gdyż ogranicza się tylko do wypadków dokonania projektu racjonalizatorskiego "w wyniku polecenia służbowego".Trafny jest więc pogląd Sądu Wojewódzkiego, iż decyzja odmawiająca powodom prawa do wynagrodzenia oparta została na wadliwych kryteriach, dotyczących innej kategorii pracowników .Wbrew też zarzutom skarżącego Ośrodka, należy uznać za niewadliwe ustalenie Sądu I instancji, iż zlecone powodom prace miały charakter wdrożeniowy, a nie naukowo-badawczy czy rozwojowy. Zmierzały one bowiem, ze swej istoty, do uruchomienia produkcji wyrobu, co do którego ocenę wydały już inne wysoko wyspecjalizowane jednostki. Skarżący zaś nie twierdzi, aby projekt racjonalizatorski został dokonany w wyniku wykonania polecenia służbowego.Powodom przysługuje więc prawo do wynagrodzenia. Nie przysługuje im jednak roszczenie o wynagrodzenie przeciwko pozwanemu Ośrodkowi. Jest bowiem między stronami niesporne, że zgłoszony w pozwanym Ośrodku projekt racjonalizatorski dotyczy wyrobu wytwarzanego następnie w innej jednostce gospodarki uspołecznionej, a mianowicie w Fabryce "PoWoGaz" w P., zbywającej ten wyrób i będącej pierwszą jednostką stosującą w ten sposób projekt wynalazczy. W myśl zaś przepisu § 24 ust. 6 cytowanego rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie projektów wynalazczych, twórcy pracowniczego projektu wynalazczego przysługuje roszczenie o wynagrodzenie od tej jednostki (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13.III.1974 r. - PIZ z 1974 r. nr 27).Z tych względów należało zmienić zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo w stosunku do pozwanego Ośrodka co do kwoty 150.000 zł i oddalić je w tym zakresie. Powodowie mają natomiast interes prawny w ustaleniu ich prawa do wynagrodzenia (art. 189 k.p.c.).Jeżeli jednostka gospodarki uspołecznionej, w której został zgłoszony projekt racjonalizatorski, nie jest jednostką zobowiązaną do wypłaty twórcy wynagrodzenia (§ 24 ust. 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych) i wydała decyzję odmawiającą twórcy wynagrodzenia (§ 20 ust. 3 cytowanego rozporządzenia), twórca może - w procesie przeciwko tej jednostce - żądać ustalenia, że przysługuje mu prawo do wynagrodzenia.Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku (art. 390 § 1 i art. 387 k.p.c.).