V UZP 1/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie SN: E. Brzeziński (sprawozdawca), T. Kasiński, S. Perestaj (współsprawozdawca i autor uzasadnienia), T. Szymanek, A. Szczurzewski, J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, po rozpoznaniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, skierowanego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy i jakie skutki w postępowaniu odwoławczym przed okręgowym sądem pracy i ubezpieczeń społecznych wywołuje wydanie orzeczenia w sprawie o rentę inwalidy wojennego dla więźniów obozów koncentracyjnych przez komisję lekarską do spraw inwalidztwa i zatrudnienia bez udziału lekarza - przedstawiciela ZBoWiD?"i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowychuchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Wydanie przez organ rentowy decyzji w sprawie o rentę inwalidy wojennego dla więźniów obozów koncentracyjnych na podstawie orzeczenia komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, w której nie brał udziału lekarz - przedstawiciel ZBoWiD, stanowi istotne naruszenie przepisów art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz.U. Nr 34, poz. 186) oraz § 5 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra do Spraw Kombatantów z dnia 18 grudnia 1975 r. w sprawie trybu ustalania uprawnień do świadczeń przysługujących kombatantom i więźniom obozów koncentracyjnych (Dz.U. Nr 46, poz. 255). Okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych w postępowaniu odwoławczym obowiązany jest w takiej sytuacji przeprowadzić dowód z opinii biegłych lekarzy przy udziale lekarza - przedstawiciela ZBoWiD. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego.Organ rentowy, załatwiając wniosek o rentę z tytułu inwalidztwa powstałego w związku z pobytem w obozie koncentracyjnym, poddał wnioskodawcę badaniu przez komisję do spraw inwalidztwa i zatrudnienia. Komisja zbadała wnioskodawcę - wbrew art. 5 wymienionej ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych - bez udziału lekarza - przedstawiciela Związku Bojowników o Wolność i Demokrację i w wydanym orzeczeniu ustaliła brak związku inwalidztwa z pobytem w obozie koncentracyjnym. Organ rentowy na podstawie tego orzeczenia odmówił wnioskodawcy prawa do renty inwalidzkiej.W postępowaniu odwoławczym wyłoniło się zagadnienie, czy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych rozpoznając odwołanie wnioskodawcy od decyzji organu rentowego powinien uchylić taką decyzję i przekazać sprawę temu organowi do ponownego rozpatrzenia, czy też może rozstrzygnąć o żądaniu w ramach postępowania odwoławczego.W myśl art. 4 ust. 2 w związku z art. 1 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych więźniom obozów koncentracyjnych oraz więzień hitlerowskich przysługuje renta i inne uprawnienia przewidziane dla inwalidów wojennych, jeżeli zostaną zaliczeni do jednej z grup inwalidów wskutek inwalidztwa pozostającego w związku z pobytem w obozie (więzieniu).Ustawa kombatancka w art. 5 ust. 2 określa sposób ustalania związku zranień, kontuzji i innych obrażeń oraz chorób pozostających w związku z pobytem w obozie, a także związku inwalidztwa z pobytem w obozie. Związek ten ustala komisja lekarska do spraw inwalidztwa i zatrudnienia przy udziale lekarza - przedstawiciela Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. Przepis § 5 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra do Spraw Kombatantów z dnia 18 grudnia 1975 r. w sprawie trybu ustalania uprawnień do świadczeń przysługujących kombatantom i więźniom obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 255) stanowi, iż bez udziału tego lekarza komisja nie może wydać orzeczenia. Udział lekarza - przedstawiciela ZBoWiD w komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia ma na celu umożliwienie wyrażenia opinii przez osobę zorientowaną w warunkach panujących w obozach koncentracyjnych i więzieniach hitlerowskich i skutkach związanych z takim pobytem. Lekarz - o którym mowa - spełnia więc funkcję podobną do tej, jaka przypada wojskowej komisji lekarskiej, której zadaniem, w myśl art. 56 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 21, poz. 117), jest orzekanie o związku zranień, kontuzji i innych obrażeń lub chorób z działaniami wojennymi lub mającymi charakter wojennych albo ze służbą wojskową. Wydanie więc orzeczenia przez komisję lekarską do spraw inwalidztwa i zatrudnienia - bez udziału lekarza - przedstawiciela ZBoWiD - narusza w istotny sposób powołane przepisy prawa.W myśl art. 55 i 56 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych sąd ma obowiązek wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, a także wzięcia pod rozwagę naruszenia przez organ orzekający prawa materialnego oraz rażącego naruszenia przepisów o postępowaniu. Sąd nie jest związany ustaleniami organu orzekającego, ale dokonanie przez sąd ustaleń odmiennych od ustaleń organu orzekającego jest w pewnych sytuacjach uzależnione od ponownego przeprowadzenia dowodów.Jeżeli więc sprawa nie została należycie wyjaśniona lub pewne czynności zostały przez organ rentowy dokonane wadliwie, okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych obowiązany jest wyjaśnić istotne okoliczności sporne między stronami oraz przeprowadzić dowody, które pozwolą na usunięcie wadliwości postępowania przed organem orzekającym.Zakres kontroli sądowej jest szerszy niż zakres uprawnień orzeczniczych organu rentowego. Przedmiotem tej kontroli są bowiem również te czynności lub dowody, które wiążą organ rentowy (np. prawomocne orzeczenie komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, a także pośrednio orzeczenie wojskowej komisji lekarskiej w przedmiocie związku uszczerbku na zdrowiu z działaniami wojennymi).Przepis art. 63 § 2 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych dopuszcza możliwość uchylenia przez sąd orzeczenia, jeżeli mimo istnienia spornych okoliczności w sprawie nie przeprowadzono żadnego postępowania.Sąd nie ma jednak obowiązku - nawet w takiej sytuacji - uchylenia zaskarżonego orzeczenia (decyzji), jeżeli uzna za celowe - dla przyśpieszenia rozstrzygnięcia sprawy - przeprowadzenie niezbędnych dowodów w postępowaniu odwoławczym. Wypływa stąd wniosek, że sąd jest również uprawniony do usunięcia wadliwości w postępowaniu przed organem rentowym i rozstrzygnięcia merytorycznie o żądaniu strony.Z samego faktu wydania przez komisję lekarską do spraw inwalidztwa i zatrudnienia orzeczenia bez udziału lekarza - przedstawiciela ZBoWiD - nie można zatem wyprowadzać wniosku, iż decyzja organu rentowego oparta na takim wadliwym orzeczeniu w każdym przypadku musi być uchylona. W postępowaniu odwoławczym okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych powinien w pierwszej kolejności - uwzględniając okoliczności konkretnego przypadku - rozważyć możliwość usunięcia tego uchybienia we własnym zakresie.Jeżeli więc sąd dojdzie do wniosku, że uchylenie decyzji organu rentowego byłoby niecelowe, to wadliwość postępowania rentowego, polegającą na naruszeniu art. 5 ust. 2 ustawy kombatanckiej i § 5 wymienionego wyżej rozporządzenia wykonawczego powinien usunąć przez przeprowadzenie dowodu z opinii zespołu biegłych sądowych lekarzy, do którego to zespołu powinien powołać lekarza - przedstawiciela ZBoWiD.Wnioskodawca nie może bowiem być pozbawiony - zagwarantowanej ustawą - opinii czynnika posiadającego wiadomości z zakresu warunków istniejących w obozach koncentracyjnych i więzieniach hitlerowskich oraz skutków, jakich z reguły doznały osoby osadzone w tych obozach i więzieniach.Powyższe rozważania uzasadniają treść uchwały przytoczonej w sentencji.