III CRN 275/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN H. Dąbrowski. Sędziowie SN: W. Łysakowski (sprawozdawca), K. Piasecki.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Ryszarda K. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu "Polmozbyt" w W. o nakazanie zawarcia umowy na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 28 kwietnia 1980 r.oddalił rewizję nadzwyczajną i nakazał stronie pozwanej uiszczenie na rzecz Skarbu Państwa (kasa Sądu Rejonowego dla Warszawy-Pragi) 1.325 zł tytułem wpisu od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 21.XII.1979 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy-Pragi nakazał pozwanemu Państwowemu Przedsiębiorstwu "Polmozbyt" w Warszawie zawarcie z powodem Ryszardem K. przyrzeczonej umowy kupna-sprzedaży samochodu o najbardziej zbliżonych parametrach technicznych, eksploatacyjnych i standardowych do samochodu osobowego marki "Skoda", tj. samochodu marki "Fiat 125 p" 1300 lub 1500, w terminie 14 dni od uprawomocnienia się orzeczenia. Jednocześnie powód został zobowiązany do uiszczenia reszty należności z tytułu ceny detalicznej sprzedaży tegoż samochodu obowiązującej w dniu jego wydania.Rozstrzygnięcie powyższe Sąd Rejonowy oparł na następujących ustaleniach i wnioskach:W dniu 12.II.1977 r. powód wniósł przedpłatę na samochód osobowy marki "Skoda". Pozwany potwierdził przyjęcie przedpłaty, podając termin odbioru na pierwszy kwartał 1979 r. W dniu 26.XI.1979 r. pozwane Przedsiębiorstwo zawiadomiło powoda, że ze względu na zmiany w strukturze importu nie może zrealizować przedpłaty w umówionej formie i zaproponowało zastępcze samochody marki "Fiat 126 p" lub "Syrena", a w razie braku akceptacji propozycji zaoferowało zwrot przedpłaty z odsetkami. Powód nie wyraził zgody na żadne z proponowanych rozwiązań i żądał wykonania zastępczego umowy przez sprzedaż samochodu o jakości najbardziej zbliżonej do samochodu "Skoda".Sąd Rejonowy, podzielając stanowisko powoda w kwestii nieadekwatności proponowanych samochodów zastępczych do samochodu, na który powód dokonał przedpłaty, stwierdził, że strony zawarły umowę przedwstępną, z której dla pozwanego Przedsiębiorstwa wynikał obowiązek zawarcia umowy przyrzeczonej. Skoro wobec niezależnych od pozwanego przyczyn nie miał on możliwości wywiązania się z zaciągniętego zobowiązania, to powinien zaoferować powodowi wykonanie umowy w drodze świadczenia zastępczego najbardziej zbliżonego do umówionego.Rewizję strony pozwanej od powyższego wyroku Sąd Wojewódzki oddalił, a w uzasadnieniu stwierdził, że nie znalazł potwierdzenia zarzut, jakoby nie mogła ona wywiązać się z nałożonego obowiązku sprzedaży samochodu "Fiat 125 p" jako samochodu, który nie jest objęty przedpłatami. W wyniku bowiem uzupełnienia postępowania dowodowego przez Sąd Wojewódzki okazało się, że samochód "Fiat 125 p" był objęty przedpłatami od września 1974 r. do końca 1978 r. Dopiero od stycznia 1979 r. nastąpiło wstrzymanie przedpłat na samochodu tej marki, co podyktowane było potrzebą zapewnienia realizacji zobowiązań z tytułu przedpłat na ten typ samochodu wniesionych do końca 1978 r.Według Sądu Wojewódzkiego oznacza to, że pozwane Przedsiębiorstwo nie może zaciągnąć nowych zobowiązań, co jednak nie jest jednoznaczne z niemożnością świadczenia samochodu marki "Fiat 125 p" w stosunku do osoby, która od dawna znajduje się w wykazie nabywców oczekujących na zamówione i przyrzeczone samochody. Umowa, jaką strony zawarły w związku z dokonaną przez powoda przedpłatą, zawiera wszystkie cechy umowy przedwstępnej i stanowi czynność w rozumieniu art. 387 k.c., której niedopełnienie rodzi po stronie uprawnionej prawo dochodzenia zawarcia umowy przyrzeczonej.Odmienne stanowisko strony pozwanej jest - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - nieuzasadnione, a proponowany powodowi sposób realizacji zobowiązania przez dostarczenie zamiast samochodu marki "Skoda" samochodu marki "Fiat 126 p" lub "Syrena" jest trudny do zaakceptowania jako niezgodny z treścią zobowiązania, a ponadto nie odpowiadający celowi społeczno-gospodarczemu, zasadom współżycia społecznego oraz ustalonym zasadom obrotu.Wymieniony wyżej wyrok Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 28.IV.1980 r. zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W dotychczasowej judykaturze ukształtował się pogląd, że zawierane przez osoby fizyczne z Przedsiębiorstwem Państwowym "Polmozbyt" porozumienia w przedmiocie przedpłat na samochody osobowe mają wszelkie cechy umowy przedwstępnej w rozumieniu art. 389 k.c., a tym samym, że osobom uprawnionym przysługują roszczenia o zawarcie przyrzeczonych umów.Rozstrzygając w tego rodzaju sprawach, sądy powinny mieć na uwadze przepis art. 354 k.c.Zdaniem skarżącego, Sąd Wojewódzki naruszył ten przepis, a także przepis § 11 zarządzenia Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia 11 lutego 1975 r. w sprawie sprzedaży dla ludności nowych samochodów osobowych (M.P. Nr 5, poz. 30 z późn. zm.). Naruszenie art. 354 k.c. nastąpiło - jak to wynika z rewizji nadzwyczajnej - niejako pośrednio, na skutek wadliwej interpretacji powołanego wyżej § 11 zarządzenia Ministra Przemysłu Maszynowego.Tak sformułowany zarzut rewizyjny powoduje przede wszystkim potrzebę rozważenia, czy zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem art. 354 k.c. Przepis ten bowiem wyraża zasadę prawną określającą, co należy rozumieć przez wykonanie zobowiązania, a także wskazującą na cechy, jakim to wykonanie ma odpowiadać. Formuła art. 354 k.c. jest traktowana w doktrynie i w orzecznictwie jako jedna z tzw. klauzul generalnych kodeksu cywilnego. W odniesieniu do umów koresponduje ona z zasadą pacta sunt servanda, według której zmiana stosunków w okresie między powstaniem zobowiązania a jego wykonaniem w zwykłych warunkach obrotu gospodarczego nie ma i nie powinna mieć wpływu na wykonanie zobowiązania. Ewentualna rewizja czy modyfikacja wykonania zobowiązania przez dłużnika może nastąpić, gdy treść zobowiązania jest ustalona, wyłącznie za zgodą obu stron.Z przepisu art. 354 k.c. wynika, że zobowiązanie ma być wykonane przez dłużnika zgodnie z treścią zobowiązania. Treść ta wynika z kolei z charakteru źródła i z okoliczności towarzyszących powstaniu zobowiązania.Dłużnik powinien jednak postępować nie tylko zgodnie z literą prawa, ale także zgodnie z rzeczywistą treścią stosunku społecznego, który zobowiązanie wyraża. Zawiera się to w stwierdzeniu, że sposób wykonania zobowiązania powinien odpowiadać celowi społeczno-gospodarczemu, zasadom współżycia społecznego i ustalonym zwyczajom, jeżeli takie istnieją. Te pozaprawne wymagania stawiane dłużnikowi oznaczają dla niego przede wszystkim obowiązek troski o uzasadniony interes wierzyciela związany z wykonaniem zobowiązania i dochowania lojalności wobec partnera. Stopień tej lojalności ulega zwiększeniu, gdy dłużnikiem jest jednostka gospodarki uspołecznionej dysponująca szczególnymi uprawnieniami, np. gdy jest praktycznie monopolistą w obrocie towarami deficytowymi na rynku.Wymagania stawiane dłużnikowi stosuje się odpowiednio do wierzyciela w zakresie współdziałania z dłużnikiem przy wykonaniu zobowiązania (art. 354 § 2 k.c.). Zakres i sposób współdziałania nie wynika z treści zobowiązania, lecz z tej samej rzeczywistej treści stosunku społecznego, który zobowiązanie wyraża.W świetle powyższych zasad strona pozwana, by wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią, powinna była dostarczyć powodowi samochód osobowy marki "Skoda". Zmiana stosunków w okresie między powstaniem zobowiązania a ustalonym terminem jego wykonania (I kwartał 1979 r.), wyrażająca się w niezależnych wprawdzie od pozwanego Przedsiębiorstwa, ale możliwych do przewidzenia w warunkach planowej gospodarki realizowanej w kraju ograniczeniach w imporcie samochodów osobowych z zagranicą, nie może oznaczać niemożliwości świadczenia w rozumieniu art. 475 k.c., może natomiast powodować - za zgodą obu stron - modyfikacje wykonania zobowiązania.Obowiązkiem powoda jako wierzyciela było wyrażenie zgody na dokonanie takiej modyfikacji, a wynika on właśnie z zasady współdziałania z dłużnikiem przy wykonaniu zobowiązania.Powstaje w związku z tym zagadnienie zakresu, a więc granic modyfikacji wykonania zobowiązania, których żadna ze stron nie może przekroczyć. Wydaje się, że granice te określone są przez treść zobowiązania (gdy chodzi o dłużnika) i jego społeczno-gospodarcze, czyli pozaprawne, uwarunkowania (gdy chodzi o obu kontrahentów).Strona pozwana jako dłużnik zaproponowała powodowi dostarczenie zamiast samochodu marki "Skoda" samochodu marki "Fiat 126 p" lub "Syrena" albo zwrot przedpłaty z odsetkami.Powód odrzucił te propozycje, godząc się na przyjęcie zastępczego samochodu również krajowej produkcji, ale marki "Fiat 125 p" jako samochodu o zbliżonych parametrach techniczno-eksploatacyjnych do umówionego samochodu marki "Skoda". Jest oczywiste, że oba proponowane powodowi samochody odbiegają znacznie parametrami jakościowymi od samochodu, na który dokonał przedpłaty. Zwrot przedpłaty oznacza dla powoda praktyczną utratę możliwości po 2,5 latach dysponowania przez kontrahenta jego gotówką, nabycia w ogóle samochodu o określonym standardzie. Porównanie warunków modyfikacji wykonania zobowiązania wypada zdecydowanie na korzyść strony pozwanej. Uwzględniając zatem powództwo, oba Sądy orzekające w sprawie właściwie zastosowały przepis art. 354 k.c. i właściwie go interpretowały. Naruszeniem tego przepisu byłoby oddalenie powództwa.Pozostaje kwestia naruszenia przez Sąd Wojewódzki § 11 zarządzenia Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia 11 lutego 1975 r. w sprawie sprzedaży dla ludności nowych samochodów osobowych (M.P. Nr 5, poz. 30 z późn. zm.).Skarżący powołuje się dla poparcia swego stanowiska w tym względzie na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12.XII.1979 r. sygn. II CR 527/79, w którego uzasadnieniu wyrażony został pogląd, że:a) "Polmozbyt" wykonuje swe zobowiązanie wynikłe z § 11 zarządzenia zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający zasadom współżycia społecznego, jeżeli proponuje osobie, która dokonała przedpłaty, sprzedaż innego samochodu, chociażby samochód ten nie był samochodem o zbliżonych parametrach do samochodu, co do którego zachodzi niemożność sprzedaży,b) samochód marki "Fiat 125 p" nie jest objęty przedpłatami i nie znajduje się aktualnie w sprzedaży.Skład rozpoznający niniejszą sprawę nie podziela tego poglądu, uznając go za odosobniony na tle dotychczasowego orzecznictwa.Trzeba przypomnieć, że w dacie wejścia w życie omawianego zarządzenia wszystkie samochody osobowe produkcji krajowej, w tym samochód marki "Fiat 125 p" oraz samochody pochodzące z tzw. importu rynkowego ("Skoda", "Wartburg", "Trabant") objęte były systemem przedpłat. Wówczas w przypadku ewentualnych ograniczeń w imporcie rynkowym osoba, która dokonała wpłaty (przedpłaty) na samochód pochodzący z tego importu, mogła skutecznie żądać zastępczego dostarczenia samochodu o zbliżonych parametrach jakościowych - produkcji krajowej lub importowanego ("Fiat 125 p", "Skoda", "Wartburg").Treść § 11 pozostawała w pełnej zgodności z klauzulą generalną zawartą w art. 354 k.c.Sytuacja uległa zmianie z dniem 1.I.1979 r. Z tą datą, jak wynika z pisma Ministerstwa Przemysłu Maszynowego (k. 42), wstrzymano całkowicie przedpłaty na wszystkie typy samochodów osobowych produkcji krajowej i pochodzących z importu rynkowego oraz - co gorsze - wstrzymano import rynkowy samochodów osobowych.Nie spowodowało to nowelizacji § 11 i dostosowania jego treści do unormowania zawartego w art. 354 k.c.Konsekwencje były następujące: a) osobom, które dokonały przedpłaty na samochód marki "Fiat 125 p", zapewniono wykonanie zobowiązania zgodnie z jego treścią, b) osobom, które dokonały przedpłaty na samochód pochodzący z importu krajowego, zaoferowano modyfikację wykonania zobowiązania na warunkach sprzecznych, co już wyżej wykazano, zarówno z treścią zobowiązania, jak i celem społeczno-gospodarczym, zasadami współżycia społecznego i przyjętymi w handlu zwyczajami.Ograniczenia wobec tej drugiej grupy osób nastąpiły, mimo że samochód marki "Fiat 125 p" jest nadal produkowany na potrzeby rynku wewnętrznego i na eksport.W zaistniałej sytuacji wzgląd na klauzulę generalną sformułowaną w art. 354 k.c. uzasadnia przyjęcie tezy, że Przedsiębiorstwo Państwowe "Polmozbyt" tylko wówczas wykonuje swe zobowiązania wynikłe z § 11 zarządzenia Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia 11 lutego 1975 r. w sprawie sprzedaży dla ludności nowych samochodów osobowych (M.P. Nr 5, poz. 30 z późn. zm.), gdy zamiast samochodu, na który dokonana została przedpłata, zaproponuje samochód innego typu i o zbliżonych do umówionego parametrach jakościowych (technicznych, eksploatacyjnych i standardowych). Odmowa przyjęcia takiego samochodu zastępczego skutkuje zwrot przedpłaty z odsetkami stosownie do § 12 tegoż zarządzenia.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.