III CZP 60/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Ignatowicz. Sędziowie SN: R. Dąbrowski, J. Majorowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku (...) - Centrala w (...) o sporządzenie aktu notarialnego kupna nieruchomości po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia (...) zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w (...) postanowieniem z dnia (...) do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy do zawarcia umowy kupna nieruchomości w imieniu (...) przez jego pracowników upoważnionych do dokonania tej czynności przez naczelnego dyrektora (...) konieczne jest udzielenie tego upoważnienia w formie aktu notarialnego stosownie do art. 99 § 1 k.c., czy też wystarczy zwykła forma pisemna, o której mowa w § 14 ust. 2 statutu (...) stanowiącego załącznik do uchwały nr 100 Rady Ministrów z dnia 18 marca 1960 r. w sprawie nadania statutu (...) (M.P. 1968 r. Nr 50, poz. 351 i z 1972 r. Nr 39, poz. 213)?"podjął następującą uchwałę:Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w (...) w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:(...) zwrócił się do (...) w (...) o dokonanie czynności notarialnej zawarcia umowy kupna nieruchomości położonej w (...) przy ul. (...). Do zawarcia tego aktu zostali upoważnieni na piśmie przez naczelnego dyrektora (...) pracownicy (...) na podstawie § 14 ust. 2 pkt 1 statutu (...)(...) (M.P. z 1968 r. Nr 50, poz. 351 i z 1972 r. Nr 39, poz. 213).(...) w (...) postanowieniem z dnia 10.II.1979 r. odmówiło dokonania powyższej czynności notarialnej ze względu na brak notarialnej formy pełnomocnictwa wymaganej przez art. 99 § 1 k.c. Zdaniem (...) pełnomocnicy ustanowieni w myśl § 14 ust. 2 pkt 1 statutu (...) nie są organami (...), a zatem jeżeli do ważności czynności prawnej potrzebna jest forma aktu notarialnego, to ustanowienie przez naczelnego dyrektora (...) pełnomocników do dokonania tej czynności wymaga również formy aktu notarialnego.W zażaleniu na to postanowienie (...) wniósł o jego zmianę i orzeczenie dokonania przedmiotowej czynności notarialnej bez wymagania notarialnej formy udzielonych upoważnień do zawarcia umowy kupna nieruchomości. Podniesiono w zażaleniu, że § 14 ust. 2 pkt 1 statutu (...) zastrzega pisemną formę udzielanych upoważnień i jako przepis szczególny wyłącza działanie art. 99 § 1 k.c. Ponadto podniesiono, że działalność osób upoważnionych w trybie wymienionego przepisu statutu (...) do złożenia oświadczeń w imieniu (...) w zakresie jego praw i obowiązków majątkowych nie może być traktowana jako działalność w cudzym imieniu, ale raczej jako działalność przedstawiciela ustawowego, a do takiego przedstawiciela przepis art. 99 k.c. nie ma zastosowania.Przechodząc do rozważenia przedstawionego zagadnienia prawnego, należy zauważyć, co następuje. Według art. 38 k.c. osoba prawna działa przez swoje czyny w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej statucie. Do powzięcia i oświadczenia woli, którą należałoby przypisać osobie prawnej, powołane są określone osoby fizyczne, będące organem lub wchodzące w skład organu tej osoby prawnej. Oświadczenia więc woli tych osób są oświadczeniami samej osoby prawnej.Przepisami, które normują organizację i sposób działania (...), są: ustawa z dnia 2 grudnia 1958 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 72, poz. 357 z późn. zm.) oraz statut (...) (M.P. z 1968 r. Nr 50, poz. 351 z późn. zm.). Z przepisów art. 16 ustawy i § 4, § 5 ust. 2, § 6 statutu wynika, że organami (...) są przede wszystkim naczelny dyrektor i jego zastępcy. Ponadto jako organy (...) mogą występować w określonym zakresie także dyrektorzy biur centrali (...) (§ 10 ust. 2 statutu) oraz dyrektorzy i kierownicy terenowych i specjalnych jednostek organizacyjnych (...) (§ 11 i 12 w związku z § 9 statutu i w związku z art. 17 ustawy). Odnośnie natomiast do składania oświadczenia woli w zakresie praw i obowiązków majątkowych (...) organami uprawnionymi wprost z mocy § 14 ust. 2 statutu są dyrektor naczelny i jego zastępcy oraz w określonym zakresie dyrektorzy i kierownicy terenowych i specjalnych jednostek organizacyjnych (...).Jak słusznie podkreśla Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu swego postanowienia, uprawnienia tych osób do działania w omawianym zakresie wynikają wprost z przepisów statutu, a więc wprost z ustroju (...) jako osoby prawnej. Ich podmiotowość prawna jest tożsama z podmiotowością tej osoby prawnej. Inaczej przedstawia się sprawa w odniesieniu do pracowników (...), którzy stosownie do § 14 ust. 2 statutu zostali upoważnieni na piśmie do złożenia oświadczeń woli w imieniu (...). Działają oni na podstawie unormowania jako samodzielny podmiot prawny w imieniu reprezentowanego. Są więc pełnomocnikami (...). Tym samym ma do nich zastosowanie art. 99 k.c., wedle którego jeżeli do ważności czynności prawnej potrzebna jest szczególna forma, pełnomocnictwo do dokonania tej czynności powinno być udzielone w tej samej formie. Stosownie do art. 158 k.c. do przeniesienia własności nieruchomości konieczna jest zawsze forma aktu notarialnego. Stąd również pełnomocnictwo do dokonania takiej czynności prawnej może być udzielone jedynie przy zachowaniu tej formy szczególnej.Sytuacji prawnej w tym zakresie nie podważa w niczym treść § 14 powołanego statutu (...), który stanowi, że do składania oświadczeń w imieniu (...) w zakresie jego praw i obowiązków majątkowych wymagane jest łącznie działanie dwóch osób, przy czym oprócz osób fizycznych, które wchodzą w skład organu (...), przepis ten wymienia pracowników (...) uprawnionych na piśmie. Jak słusznie podkreśla Sąd Wojewódzki, przepis § 14 ust. 2 statutu należy rozumieć w ten sposób, że stanowi on w omawianym przypadku wymóg powołanej formy do udzielenia pełnomocnictwa pracownikowi (...) bez względu na to, czy dla danej czynności prawnej zastrzeżona jest taka forma, a więc w tym zakresie wyłącza stosowanie ogólnych przepisów kodeksu cywilnego. Przepis ten nie obejmuje natomiast sytuacji, gdy dla danej czynności prawnej kodeks cywilny przewiduje formę szczególną.Przedstawionego poglądu prawnego nie podważa stanowisko wyrażone w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 28.XI.1960 r. III CZP 55/66 (OSNCP 1967 r., poz. 98) oraz w wyroku składu siedmiu sędziów z dnia 27.XI.1967 r. III CRN 292/67 (OSNCP 1969, poz. 60), wyjaśniające, że w wypadku gdy umowę przeniesienia prawa własności nieruchomości zawiera pracownik organu władzy lub administracji państwowej, powołany do jego reprezentowania w tym zakresie w akcie administracyjnym, udzielenie pełnomocnictwa jest zbędne. Jak to bowiem podkreśliła powołana wyżej uchwała składu siedmiu sędziów, zawarte w akcie administracyjnym zlecenie (skierowane do oznaczonego funkcjonariusza) nie jest w ogóle udzieleniem pełnomocnictwa na podstawie prawa cywilnego i nie podlega jego przepisom. Chodzi tutaj o czynność objętą treścią aktu administracyjnego, wydanego w ramach konkretnego stosunku prawnoadministracyjnego przez powołany do tego organ. W omawianym przypadku o taką sytuację nie chodzi. Nie można również w drodze analogii odnieść poglądu wyrażonego w powołanej uchwale składu siedmiu sędziów do rozważanego zagadnienia.Z tych względów na przedstawione zagadnienie prawne należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.