VII KZP 32/78

Skład orzekającySąd Najwyższy w składzie:przewodniczący: Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego prof. dr W. Berutowicz; prezesi: dr B. Dzięcioł, gen. bryg. K. Lipiński; sędziowie: dr B. Bartosik, J. Borodej, dr J. Bratoszewski, J. Cieślak, S. Fornalik, J. Gaj, J. Gajewski, dr S. Godlewski, R. Góral, płk J. Górski, Z. Halota, L. Jax, płk J. Jeż, płk J. Juszczak (sprawozdawca), płk. A. Kaszycki, H. Kempisty (sprawozdawca), płk H. Kmieciak, W. Komorniczak, S. Kotowski (sprawozdawca), F. Kozłowski, Z. Kwiecień, dr T. Majewski, płk S. Mendyka (sprawozdawca), J. Mikos, płk J. Mielczarek, R. Młynkiewicz, K. Mochtak, płk W. Morawski, płk B. Olczak, doc. dr hab. S. Pawela, S. Pawelec, J. Polony, J. Pustelnik, dr T. Rybicki, płk dr w. Sieracki, W. Sikorski, R. Staszkiewicz, dr J. Szamrej, M. Szczepański, H. Szwaczkowski, W. Sutkowski, J. Tobera, J. Wieczorek, płk S. Wojtczak, płk dr E. Zawiłowski, Z. Ziemba, W. Żebrowski (sprawozdawca),z udziałem Zastępcy Prokuratora Generalnego PRL R. Stężewskiego, SentencjaPo rozpoznaniu wniosku Prokuratora Generalnego PRL z dnia 3 sierpnia 1978 r., na podstawie art. 1 i 24 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.)uchwalił następujące zalecenia kierunkowe:Uchwała połączonych Izb Karnej i Wojskowej Sądu Najwyższego w sprawie niektórych nieprawidłowości w orzecznictwie sądów w sprawach karnych.I. W celu zapewnienia prawidłowego i jednolitego stosowania prawa przez wszystkie sądy oraz skutecznego zwalczania przestępczości, zwłaszcza o dużej szkodliwości społecznej, Sąd Najwyższy uchwalił między innymi następujące wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej:- w dniu 21 grudnia 1972 r. w sprawach o przestępstwa zgwałcenia (OSNKW 1973, z. 2-3, poz. 18);- w dniu 28 lutego 1975 r. w sprawach o przestępstwa drogowe (OSNKW 1975, z. 3-4, poz. 33);- w dniu 26 września 1975 r. w zakresie prawidłowego orzekania kar za przestępstwa zagarnięcia mienia społecznego znacznej wartości (OSNKW 1975, z. 10-11, poz. 134);- w dniu 27 lutego 1976 r. w sprawach o przestępstwa niegospodarności, marnotrawstwa oraz spowodowania niedoboru w mieniu społecznym (OSNKW 1976, z. 4-5, poz. 52).Cele, które przyświecały wydaniu tych wytycznych, nie są w pełni realizowane. Z doświadczeń bowiem praktyki rewizyjnej Sądu Najwyższego i z analiz orzecznictwa sądowego wynika, że stosunkowo często wskazania wymienionych wytycznych nie są należycie stosowane. Wady w stosowaniu wytycznych występują co do wskazań odnoszących się zarówno do prawa materialnego, jak i prawa procesowego. Stosunkowo często wady w stosowaniu wskazań wytycznych występują w zakresie wymiaru kary. W konsekwencji zaś niepełne realizowanie wytycznych w tym zakresie, opartych na podstawowym założeniu kodyfikacji prawa karnego - rozwarstwiania odpowiedzialności karnej - powoduje ujemne następstwa, które w istotnej mierze i wbrew założeniom kodyfikacji osłabiają działanie zmierzające do ograniczenia oraz eliminowania wysoce szkodliwej społecznie przestępczości.II. W wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej z dnia 21 grudnia 1972 r. w sprawach o przestępstwa zgwałcenia - szczególny nacisk położono na kwestie wiążące się z prawidłowym wymiarem kary i jednolitością orzecznictwa w tym względzie. W wytycznych tych wskazano między innymi, aby wymiar kary, spełniając wymaganie należytej indywidualizacji, w pełni uwzględniał przede wszystkim szczególnie wysoki stopień niebezpieczeństwa społecznego tych przestępstw, godzących w wolność człowieka w zakresie najbardziej intymnej sfery jego życia.Choć przyjąć można, że realizacja wytycznych przyczyniła się w pewnym stopniu do zmniejszenia przestępstw zgwałcenia, zwłaszcza określonych w art. 168 § 2 k.k., to jednak ogólna ich liczba jest nadal znaczna. W dalszym też ciągu występują takie zjawiska, jak: drastyczne formy popełnienia tych przestępstw, wypadki świadczące o wynaturzeniu i głębokiej albo znacznej demoralizacji sprawców, związek tych przestępstw z nadużywaniem przez sprawców alkoholu, jak też z pasożytniczym trybem ich życia. Fakty te wskazują na to, że przestępstwa zgwałcenia nadal wymagają zdecydowanej represji karnej.Tymczasem w ostatnich latach, ogólnie rzecz ujmując, nastąpiło złagodzenie represji karnej za przestępstwa zgwałcenia oraz niejednolite karanie przez poszczególne sądy. Zwraca uwagę w szczególności wzrost liczby skazań na kary najniższe, spadek skazań na kary surowsze i znaczny wzrost warunkowych zawieszeń wykonania kary wymierzonej na podstawie art. 168 § 1 k.k.Powodem tych niepożądanych zjawisk jest przede wszystkim niedostateczne uwzględnianie przy wymiarze kary wysokiego stopnia społecznego niebezpieczeństwa przestępstw zgwałcenia, jak też funkcji prewencyjnej kary, co z jednej strony przejawia się między innymi w pomijaniu lub w nienależytym docenianiu okoliczności obciążających, a z drugiej strony - w przecenianiu okoliczności łagodzących. Nie bez wpływu na nieprawidłową praktykę karania pozostają powtarzające się naruszenia wytycznych w zakresie wykładni szczególnego okrucieństwa, co niejednokrotnie prowadzi do błędnego kwalifikowania czynów z art. 168 § 1 k.k., zamiast z art. 168 § 2 k.k. - a czasami odwrotnie.Stwierdzając zatem, że wskazane wyżej zjawiska nie odpowiadają ustalonym w wytycznych zasadom polityki karnej wobec sprawców przestępstw zgwałcenia, oraz mając na względzie, że nie uległy zasadniczej zmianie kryteria oceny stopnia społecznego niebezpieczeństwa tych przestępstw, Sąd Najwyższy uznaje za potrzebne zwrócić uwagę na to, iż wytyczne należy stosować w pełni, konsekwentnie i zdecydowanie, sięgając nawet do kar najsurowszych wobec sprawców najcięższych postaci tych przestępstw, jak też wobec sprawców szczególnie zdemoralizowanych lub dopuszczających się zgwałcenia w okolicznościach wysoce obciążających.III. W wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej z dnia 28 lutego 1975 r. w sprawach o przestępstwa drogowe - wskazano między innymi, że porządek i bezpieczeństwo na drogach w poważnym stopniu zależą od stosowania właściwej represji, która - uwzględniając okoliczności sprawy - powinna stanowić jeden z istotnych elementów zwalczania oraz zapobiegania tej kategorii przestępstw. Wskazano również na powinność wymierzania kar najsurowszych lub zbliżonych do górnej granicy ustawowego zagrożenia tym sprawcom przestępstw drogowych, którzy umyślnie naruszyli zasady ruchu drogowego, przypisane im przestępstwo popełnili w stanie nietrzeźwości i swym czynem spowodowali śmierć człowieka, powszechne zagrożenie, ciężkie uszkodzenie ciała lub wielką szkodę w mieniu nie należącym do sprawcy.Zagrożenie przestępczością drogową nie uległo istotnym zmianom i jest nadal wysokie, przy czym w groźniejszych postaciach wykazuje nawet pewne tendencje wzrostu (art. 145 § 2 i art. 145 § 3. k.k.). Systematycznie i znacznie wzrasta liczba osób, które ponoszą śmierć w wypadkach drogowych.Tymczasem w orzecznictwie sądów stwierdza się niepokojące zjawisko nieprzestrzegania ustalonych w wytycznych zasad represjonowania sprawców groźniejszych przestępstw drogowych. Wyraża się to zwłaszcza w stosowaniu warunkowego zawieszenia wykonania kary wobec zdecydowanej większości sprawców przestępstw określonych w art. 145 § 2 k.k. oraz orzekania takiej kary wobec prawie połowy tych sprawców, którzy przypisanych im przestępstw drogowych dopuścili się w stanie nietrzeźwości (art. 145 § 3 k.k.). Zwrócić należy również uwagę na rozbieżności w karaniu przez poszczególne sądy.Powodem takiego stanu rzeczy jest między innymi nienależyte docenianie stopnia społecznego niebezpieczeństwa, zwłaszcza przestępstwa określonego w art. 145 § 3 k.k., oraz nieprzestrzegania wskazań wytycznych co do uwzględniania przy wymiarze kary rodzaju i wagi naruszonych zasad bezpieczeństwa ruchu, postaci oraz stopnia winy, rozmiaru i charakteru szkody oraz nasilenia tej kategorii przestępstw. Nieprawidłowości praktyki karania są czasami konsekwencją niesłusznego uznania przyczynienia się pokrzywdzonego do wypadku.Mając w związku z tym na względzie, że właściwa represja karna w dalszym ciągu powinna stanowić jeden z istotnych elementów zwalczania i zapobiegania przestępczości drogowej, wszystkie sądy powinny - uwzględniając wskazania wytycznych - stosować taką represję karną, która będzie odpowiadała temu celowi.IV. W wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej z dnia 26 września 1975 r. w zakresie prawidłowego orzekania kar za przestępstwa zagarnięcia mienia społecznego znacznej wartości - zwrócono uwagę na niepokojące utrzymywanie się poważnego nasilenia przestępczości skierowanej przeciwko mieniu społecznemu, a w tym przestępstw zagarnięcia mienia społecznego znacznej wartości, mających często charakter aferowy, stanowiących zagrożenie dla gospodarczych interesów państwa i społeczeństwa. W wytycznych stwierdzono, że istnieje potrzeba wzmożenia ochrony własności społecznej przez dostosowywanie represji karnej do ustawowych założeń polityki kryminalnej, które nakazują przeciwstawianie się najgroźniejszym przestępstwom z całą surowością. Oznacza to, że wobec sprawców zagarnięcia mienia społecznego znacznej wartości należy orzekać surowsze kary i kierować się zwłaszcza dyrektywą współmierności kary do stopnia społecznego niebezpieczeństwa, łącznie z dyrektywą społecznego oddziaływania kary.Stwierdzone w wytycznych poważne zagrożenie przestępczością przewidzianą w art. 201 i 202 § 2 k.k. nie tylko że nie zmniejszyło się, ale nawet wzrosło, o czym między innymi świadczy wzrost liczby skazań w okresie po wydaniu wytycznych. Istotnym zmianom nie uległ charakter i mechanizm dokonywania tych przestępstw, tym bardziej więc przestrzeganie wytycznych nabrało szczególnej ostrości.Tymczasem stwierdza się ogólnie wzrost liczby skazań na kary najniższe oraz zmniejszenie liczby skazań na kary surowsze. Występuje więc zjawisko orzekania kar niewspółmiernych do stopnia społecznego niebezpieczeństwa i nie odpowiadających dyrektywie społecznego oddziaływania kary. Występuje też zjawisko niewymierzania odpowiednio surowszych kar sprawcom zagarnięć mienia społecznego wielkiej wartości sprawcom wyrządzającym swoimi czynami wielkie szkody, jak również sprawcom, którzy w przestępstwie spełniali rolę organizatorską lub kierowniczą.Ujawniają się tendencje do schematycznego orzekania częściowej konfiskaty mienia sprawców organizujących i kierujących działalnością przestępczą oraz sprawców wyrządzających wielkie szkody w mieniu społecznym i odnoszących z przestępstwa poważne korzyści. Daje się też zauważyć nieorzekanie kary dodatkowej określonej w art. 42 § 1 k.k. w stosunku do sprawców, którzy dopuścili się zagarnięcia mienia społecznego w wyniku nadużycia stanowiska zajmowanego w gospodarce uspołecznionej lub wykorzystania określonego zawodu. Powyższych poważnych nieprawidłowości praktyki karania nie równoważy pewien wzrost surowości orzekanych grzywien, choć tendencja ta, jako sama w sobie słuszna, powinna być kontynuowana.W tej sytuacji szczególnie konieczne jest zwrócenie uwagi sądów na wytyczne z dnia 26 września 1975 r. i na niezbędną potrzebę dostosowania orzecznictwa do wskazań tych wytycznych.V. Pewne nieprawidłowości występują również w stosowaniu wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej z dnia 27 lutego 1976 r. w sprawach o przestępstwa niegospodarności, marnotrawstwa oraz spowodowania niedoboru w mieniu społecznym. Celem tych wytycznych było usunięcie wątpliwości i rozbieżności w stosowaniu art. 217, 218 i 246 k.k. oraz takie ukierunkowanie orzecznictwa sądów, aby przejawiało ono jeszcze większą troskę o zapewnienie należytej ochrony mienia społecznego i interesów gospodarczych PRL. W wytycznych między innymi wskazano, że wymiar kary powinien należycie odzwierciedlać stopień społecznego niebezpieczeństwa konkretnego przestępstwa, oraz wymieniono typowe okoliczności mające znaczenie dla wymiaru kary takie, jak: zakres niedopełnienia obowiązków lub przekroczenia uprawnień, waga naruszonego obowiązku, rażące lekceważenie podstawowych obowiązków dobrego gospodarza, umyślne wyrządzenie szkody, umyślne stworzenie możliwości powstania niedoboru, rodzaj i wielkość szkody, działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.Jakkolwiek ingerencja prawa karnego - jak stanowią wytyczne - jest środkiem ostatecznym, to jednak w wypadkach konieczności jego stosowania orzeczenie sądu powinno być zgodne ze wskazaniami wytycznych, między innymi tymi, które zostały wyżej przypomniane. Tymczasem jednak wskazania wytycznych nie są jeszcze w pełni stosowane. Kary pozbawienia wolności są orzekane w dolnym wymiarze i w zdecydowanej większości z warunkowym zawieszeniem wykonania. Nie we wszystkich uzasadnionych wypadkach są orzekane kary grzywny i kara dodatkowa przewidziana w art. 42 § 1 k.k. Nierzadko również stwierdza się zakwalifikowanie czynu błędnie z art. 246 k.k., zamiast z art. 217 k.k. albo z art. 218 k.k.Tak więc w sprawach o przestępstwa określone w art. 217 i 218 k.k. istnieje potrzeba przyspieszenia wdrażania wytycznych z dnia 27 lutego 1976 r. i dostosowania praktyki karania do zawartych w nich wskazań.VI. Zwrócenia uwagi wymaga również ta okoliczność, że niepełne realizowanie wytycznych Sądu Najwyższego świadczy o nienależytym jeszcze zrozumieniu i docenieniu ich roli oraz znaczenia.Sąd Najwyższy - zgodnie z art. 61 Konstytucji PRL i art. 1 ustawy o Sądzie Najwyższym - jest obowiązany do kształtowania orzecznictwa sądów zgodnego z założeniami polityki karnej. Funkcję tę Sąd Najwyższy wykonuje między innymi przez ustalanie wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej, które mają na celu zapewnienie prawidłowego stosowania prawa oraz jednolitości orzecznictwa wszystkich sądów (art. 24 i 28 ustawy o Sądzie Najwyższym). Naruszenie wytycznych może stanowić podstawę uchylenia lub zmiany orzeczenia (art. 28 ustawy o Sądzie Najwyższym), z czego wynika, że wytyczne są wiążące dla wszystkich sądów, a więc muszą być w pełni stosowane.Wytyczne Sądu Najwyższego muszą być stosowane w każdym stadium postępowania, poczynając od sądów pierwszej instancji. Naruszenie wytycznych powinno być podstawą zarzutów przede wszystkim zwykłych środków odwoławczych. Niemniej ważną rolę w praktycznym wdrażaniu wytycznych powinny spełniać wojewódzkie sądy rewizyjne. Sądy te sprawując nadzór nad orzecznictwem sądów rejonowych swojego okręgu obowiązane są reagować na nieprawidłowości ich orzecznictwa, polegające także na naruszaniu wytycznych Sądu Najwyższego.VII. Powyższe stwierdzenia o nieprawidłowościach orzecznictwa dotyczą wprawdzie sądów powszechnych orzekających w sprawach karnych, ale odpowiednio - w zakresie zaleceń - odnoszą się także do sądów wojskowych.