II CRN 293/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Bryl, Z. Marmaj.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na rozprawie sprawy z powództwa Czesławy B. przeciwko Stanisławowi B. o rozwód na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Powiatowego w Tarnowskich Górach z dnia 11 stycznia 1980 r.odrzucił rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Tarnowskich Górach wyrokiem z dnia 11.I.1971 r. orzekł rozwód małżeństwa powódki Czesławy B., z domu K., z pozwanym Stanisławem B., zawartego w Urzędzie Stanu Cywilnego w T. dnia 30.X.1965 r. - z winy pozwanego. Wyrok ten uprawomocnił się bez zaskarżenia i nie zawiera uzasadnienia.W dniu 19.XI.1980 r. Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku, w której - podnosząc zarzuty: rażącego naruszenia art. 13 § 1 k.r.o. oraz naruszenia interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej - zgłosił wniosek o jego uchylenie i umorzenie postępowania. Do rewizji tej dołączył fotokopie aktów stanu cywilnego, z których wynika, że pozwany Stanisław B., zarówno w chwili zawierania związku małżeńskiego z powódką Czesławą K., jak i w chwili rozwiązywania tego małżeństwa przez rozwód, pozostawał w ważnie zawartym związku małżeńskim z Anną B. z domu A. oraz że zmarł on w dniu 20.VI.1974 r.Sąd Najwyższy przed wyznaczeniem rozprawy ustanowił kuratora dla nieżyjącego pozwanego, stosując w drodze analogii art. 450 § 3 k.p.c.Uzasadnienie prawneOdrzucając rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Kwestią zasadniczą, jaka występuje w sprawie niniejszej, jest kwestia dopuszczalności rewizji nadzwyczajnej w sprawie orzekającej rozwód po śmierci jednego z byłych małżonków. Zdaniem Sądu Najwyższego w przedmiocie tym należy zająć stanowisko negatywne.Postępowanie w sprawie o rozwód ma na celu doprowadzenie do ustania małżeństwa. Prowadzenie takiego postępowania staje się niemożliwe z chwilą ustania małżeństwa na skutek śmierci jednego z małżonków. Dlatego przepis art. 446 k.p.c. przewiduje w takim wypadku obowiązek umorzenia postępowania, a więc zawiera uregulowanie odmienne od zasady określonej w art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c. Jest rzeczą oczywistą, iż przepis art. 446 k.p.c. odnosi się w zasadzie do postępowania rozwodowego wszczętego za życia obojga małżonków i toczącego się przed sądem I lub II instancji (wszczęcie postępowania w sprawie o rozwód po śmierci jednego z byłych małżonków jest niedopuszczalne). Nie może on w żadnym razie mieć zastosowania w rewizji nadzwyczajnej, wniesionej po śmierci jednego z małżonków. Odpowiednie zastosowanie tego przepisu (poprzez art. 423 § 1 i art. 393 § 1 k.p.c.) może wchodzić w grę jedynie w wypadku śmierci jednego z małżonków (byłych małżonków) po wniesieniu rewizji nadzwyczajnej do Sądu Najwyższego. I w tym jednak wypadku nie byłoby możliwe uchylenie prawomocnego wyroku i umorzenie całego postępowania, lecz jedynie umorzenie postępowania z rewizji nadzwyczajnej. W takim więc wypadku prawomocny wyrok pozostałby w mocy.Dopuszczenie możliwości wnoszenia rewizji nadzwyczajnej od wyroku orzekającego rozwód po śmierci jednego z małżonków (i ustania małżeństwa także z tej przyczyny) równałoby się dopuszczeniu możliwości rozpoznawania rewizji nadzwyczajnej w sprawie toczącej się w trybie procesowym z udziałem tylko jednej strony. W sprawie takiej, która zgodnie z art. 56 § 1 k.r.o. może toczyć się tylko z udziałem małżonków, ze względu na charakter roszczenia nie wchodzi w grę wstąpienie do sporu spadkobierców zmarłego małżonka na podstawie art. 180 pkt 1 k.p.c. Postępowanie nie może też toczyć się z udziałem kuratora. Obowiązujące bowiem przepisy (k.c., k.r.o. i k.p.c.) nie przewidują możliwości ustanowienia kuratora dla zmarłego małżonka w celu reprezentowania go w procesie o rozwód toczącym się przed sądem I lub II instancji. Tym bardziej nie jest więc możliwe ustanowienie kuratora dla nieżyjącego byłego małżonka do działania w postępowaniu wszczętym na skutek rewizji nadzwyczajnej. W takim wypadku nie ma zastosowania, nawet w drodze analogii, art. 450 k.p.c. Przepis ten, podobnie jak art. 447 i art. 448 k.p.c., odnosi się do spraw o unieważnienie małżeństwa, a więc do spraw, które z mocy wyraźnych przepisów prawa materialnego mogą być wnoszone lub toczyć się (art. 18 zdanie 2 i art. 19 k.r.o.) także po śmierci jednego z małżonków. Tymczasem, jak to już wyżej wskazano, prowadzenie postępowania sądowego w sprawie rozwodowej po śmierci jednego z małżonków nie jest możliwe.Powyższe względy uzasadniają stanowisko, że niedopuszczalna jest rewizja nadzwyczajna od wyroku orzekającego rozwód po śmierci jednego z byłych małżonków i że podlega ona odrzuceniu na podstawie art. 423 § 1 k.p.c. w związku z art. 372 i art. 375 k.p.c.Sąd Najwyższy zauważa marginesowo, że rozstrzygnięcie w sprawie niniejszej nie narusza interesów pierwszej żony zmarłego Stanisława B. - Anny B. z domu A. Ustanie małżeństwa bigamicznego (zarówno na skutek śmierci, jak i orzeczenia rozwodu) nie stanowi - w świetle art. 18 zdanie drugie k.r.o. - przeszkody do wytoczenia powództwa o jego unieważnienie.