III PZP 8/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Kasiński (sprawozdawca). Sędziowie SN: Z. Zaziemski, E. Jachczyk.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Grocholi, w sprawie wniosku Adama J. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w S. o jednorazowe odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie postanowieniem z dnia 30 maja 1978 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych"1. Czy osoba fizyczna zatrudniająca pracownika jest nie uspołecznionym zakładem pracy w rozumieniu art. 31 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105)?2. Czy pracownikowi zatrudnionemu na zasadach wskazanych w punkcie 1 przysługuje w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych roszczenie o jednorazowe odszkodowanie określone w cytowanym przepisie, jeżeli jednocześnie jego pracodawca nie zawarł z tym zakładem jakiejkolwiek umowy?w wypadku odpowiedzi negatywnej na pytanie drugie:3. Jakie roszczenia przysługują w tych warunkach pracownikowi w związku z wypadkiem przy pracy, przeciwko komu mogą być kierowane i w jakim trybie powinny być dochodzone?"uchwalił:Osoba fizyczna zatrudniająca pracownika jest nie uspołecznionym zakładem pracy w rozumieniu art. 31 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105).Pracownikowi zatrudnionemu u takiej osoby przysługuje od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jednorazowe odszkodowanie przewidziane w wymienionej ustawie również wtedy, gdy nie został zgłoszony do ubezpieczenia społecznego.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Okręgowy Sąd Pracy zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Wnioskodawca został przyjęty do pracy w charakterze pomocnika murarskiego przez Lechosława G. przy budowie domu mieszkalnego i budynku gospodarczego w gospodarstwie rolnym i w dniu 5.VII.1976 r. w czasie przecinania krokwi na pile tarczowej uległ wypadkowi doznając przecięcia dłoni i palca prawej ręki, powodującego trwałe kalectwo. Początkowo wnioskodawca dochodził odszkodowania od swego pracodawcy w drodze powództwa, sprawa jednak ostatecznie została przekazana organowi rentowemu, jako właściwemu do wydania decyzji w przedmiocie jednorazowego odszkodowania z tytułu trwałego uszczerbku na zdrowiu przysługującego od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zgodnie z art. 31 ust. 1 pkt 2 ustawy wypadkowej z 12 czerwca 1975 r. i art. 63 § 3 ustawy o o.s.p. i u.s.Decyzją z dnia 14.XII.1977 r. Oddział ZUS w Słupsku załatwił odmownie wcześniej zgłoszony przez wnioskodawcę wniosek o rentę inwalidzką z tytułu wypadku w zatrudnieniu, pismem zaś z dnia 21.II.1978 r. zawiadomił wnioskodawcę o odmowie prawa do jednorazowego odszkodowania ze względu na brak warunków ustawowych. Rada Nadzorcza Oddziału ZUS zatwierdziła tę decyzję jako zgodną z obowiązującymi przepisami, wskazując w uzasadnieniu swego orzeczenia, że zatrudnienie wnioskodawcy przez L.G. nie ma charakteru pracy w nie uspołecznionym zakładzie pracy w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. Od tego orzeczenia wnioskodawca odwołał się do Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie, który przy rozpoznawaniu odwołania postanowił przekazać Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne o treści wymienionej na wstępie niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według treści art. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych świadczenia określone ustawą przysługują pracownikom, którzy doznali uszczerbku na zdrowiu wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, bez jakiegokolwiek zacieśniania kręgu uprawnionych, zarówno pod względem podstawy stosunku pracy (umowa o pracę, powołanie, wybór, mianowanie, spółdzielcza umowa o pracę) jak i podmiotu zatrudniającego (uspołeczniony i nie uspołeczniony zakład pracy - w tym osoba fizyczna, do której również stosuje się - z mocy art. 299 § 1 k.p. - przepisy kodeksu pracy dotyczące zakładu pracy). Na rozciągnięcie przepisów dotyczących zakładu pracy na osoby fizyczne zatrudniające pracowników również w zakresie ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r. wskazuje treść art. 5 tej ustawy, przewidującego prawa do świadczeń określonych ustawą dla osób zatrudnionych przez najbliższego krewnego lub powinowatego, a więc przez osoby fizyczne, przy czym przepis ten ustanawia - mając na uwadze szczególną sytuację pokrewieństwa lub powinowactwa stron stosunku pracy - dodatkowe, związane z pozostawaniem w stosunku pracy, przesłanki prawa do świadczeń. Dalsze argumenty za istnieniem prawa do świadczeń z ustawy wypadkowej po stronie pracowników zatrudnionych przez osoby fizyczne wynikają z przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 grudnia 1974 r. w sprawie ustalenia okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 47, poz. 287). Paragraf 17 tego rozporządzenia stanowi wprost, że jego przepisy stosuje się (odpowiednio) "w nie uspołecznionych zakładach pracy oraz w stosunku do osób fizycznych zatrudniających pracowników". Jednym z przepisów mających zastosowanie jest § 16, uprawniający pracownika do wystąpienia z wnioskiem do komisji rozjemczej o zmianę protokołu wypadkowego, m.in. z powodu bezpodstawnego stwierdzenia, że przyczyną wypadku były okoliczności, "mogące pozbawić go prawa do świadczeń z tytułu wypadków przy pracy". Z zestawienia tych przepisów wynika więc niewątpliwie, że pracownikowi zatrudnionemu przez osobę fizyczną przysługują świadczenia określone ustawą wypadkową.Artykuł 31 ustawy wypadkowej określa podmioty, od których przysługuje jednorazowe odszkodowanie z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu albo śmierci, przy czym w ust. 1 stanowi, że w stosunku do pracowników uspołecznionych zakładów pracy są nimi te właśnie zakłady pracy, w stosunku zaś do nie uspołecznionych zakładów pracy - Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Co do zaś rent inwalidzkich i rodzinnych takimi podmiotami są Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub kolejowej jednostki organizacyjnej właściwej do spraw rent.Artykuł 31 znajduje się w rozdziale pt. "Postępowanie w sprawach świadczeń i ich wypłata", dlatego przedmiotem jego unormowania nie może być oznaczenie kręgu osób uprawnionych do świadczeń, to bowiem uregulowane jest we wstępnym przepisie ustawy (art. 1), którego treść i znaczenie zostały wyżej przedstawione.Dyspozycją art. 31 objęte więc zostało jedynie zagadnienie, od kogo poszkodowani wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową pracownicy mogą dochodzić świadczenia w postaci jednorazowego odszkodowania.Zasada, że zobowiązanym jest zakład pracy, w którym zdarzył się wypadek lub który zatrudniał pracownika w czasie, kiedy stwierdzono stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu (art. 31 ust. 2), została ograniczona do pracowników uspołecznionych zakładów pracy (pracowników gospodarki uspołecznionej), pracownicy zaś inni, tzn. pracownicy gospodarki nie uspołecznionej, otrzymują to świadczenie od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.Celem takiego unormowania było zagwarantowanie poszkodowanym przewidzianych ustawą świadczeń niezależnie od sytuacji finansowej jednostek nie uspołecznionych zatrudniających pracowników. To założenie przepisu również popiera tezę o stosowaniu określenia "nie uspołeczniony zakład pracy" z art. 31 ust. 1 ustawy wypadkowej do osoby fizycznej zatrudniającej pracowników, analogicznie do zasady z art. 299 § 1 k.p. oraz zasady z art. 7 ust. 2 ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym z 23 stycznia 1968 r.Ustawa wypadkowa przyjmuje - podobnie jak ustawa o p.z.e. - generalną zasadę nabycia przez pracownika prawa do świadczeń z mocy samego prawa bez względu na to, czy pracodawca dokonał zgłoszenia pracownika do ubezpieczenia społecznego i czy opłaca za niego składki.Zgodnie z tą zasadą pracownikowi zatrudnionemu przez osobę fizyczną przysługuje w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych roszczenie o jednorazowe odszkodowanie niezależnie od tego, czy jego pracodawca zgłosił go do ubezpieczenia (zawarł umowę z tym Zakładem). Jest to reguła, od której jedyny wyjątek przewidziany jest w art. 5 ustawy wypadkowej.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi na zgłoszone pytanie prawne jak w sentencji.