U 3/78

Skład orzekającyPrzwodniczący: Prezes SN gen. bryg. K. Lipiński.Sędziowie: płk C. Bakalarski, płk J. Gawrysiak, ppłk J.Jeż, płk J. Juszczak, płk A. Kaszycki, płk H. Kmieciak, płk S. Mendyka, płk E. Olczak, płk W. Sieracki (sprawozdawca), płk S. Wojtczak, płk J. Woźniak, ppłk E. Zawiłowski,SentencjaPo rozpoznaniu przedstawionego - w trybie art. 29 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) - przez Prezesa Izby Wojskowej Sądu Najwyższego wniosku o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy art. 318 k.k. ma charakter subsydiarny, czy też dopuszczalne jest jego stosowanie w zbiegu z innymi przepisami ustawy karnej (art. 10 § 2 k.k.)?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej - na podstawie art. 24 lit. d i art. 29 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneI. Przepis art. 318 k.k. zamieszczony jest w rozdziale XXXIX, zatytułowanym: "Przestępstwa przciwko zasadom dyscypliny wojskowej". Jednym z podstawowych elementów dyscypliny wojskowej jest - jak to wynika z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 21 maja 1963 r. o dyscyplinie wojskowej oraz odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenia honoru i godności żołnierskiej (jedn. tekst: Dz. U. z 1977 r. Nr 23, poz. 101): "(...) ścisłe podporządkowanie się każdego żołnierza zasadom określonym w regulaminach i innych przepisach wojskowych (...)". Z przepisów zaś odpowiednich regulaminów wojskowych wynika, że wymagania dyscypliny wojskowej nie ograniczają się tylko do bezwzględnego podporządkowania się każdego żołnierza rygorom karności wojskowej, paszanowania przełożonych (starszych stopniem) oraz ścisłego przestrzegania ustanowionego porządku wojskowego, lecz obejmują także obowiązek przestrzegania przepisów prawa oraz socjalistycznych norm współżycia społecznego. W szczególności przepisy pkt 11 i 16 Regulaminu służby wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL wyraźnie akcentują obowiązek wzorowego, kulturalnego i uprzejmego zachowania się żołnierza w stosunkach z innymi obywatelami oraz jego podporządkowania się zarządzeniom organów władzy i administracji państwowej. Ogólnie rzecz biorąc, regulaminy wojskowe (zarówno poprzednio, jak i obecnie obowiązującej) wymagają, aby żołnierz w każdej sytuacji zachowywał się zgodnie z zasadami dyscypliny wojskowej, nie uwłaczając w niczym honorowi wojska lub godności żołnierskiej.Czyny stanowiące przestępne naruszenie tych zasad określają w szczególności art. 309-318 k.k.II. Rodzajowym przedmiotem prawnokarnej ochrony art. 318 k.k. jest dyscyplina wojskowa, a w jej ramach takie wartości społeczne, jak honor Ludowego Wojska Polskiego lub godność żołnierska, której zewnętrznym wyrazem jest między innymi mundur wojskowy. Natomiast szczególnym przedmiotem prawnokarnej ochrony tego przepisu jest uznawane powszechnie w społeczeństwie poważanie i autorytet Ludowego Wojska Polskiego. Określony w ten sposób rodzajowy i szczególny przedmiot prawnokarnej ochrony art. 318 k.k. wskazuje na to, że przepis ten nie jest przepisem posiłkowym (subsydiarnym) w stosunku do innych przepisów, określających przestępstwa zarówno wojskowe, jak i pospolite, gdyż przepisy te nie implikują prawnokarnej ochrony wskazanych wyżej wartości społecznych.Również znamiona strony przedmiotowej przestępstwa określonego w art. 318 k.k. przemawiają przeciwko uznaniu tego przepisu za przepis posiłkowy. Wprawdzie art. 318 k.k. nie określa bliżej przestępnego zachowania się żołnierza, jednakże wskazuje, że chodzi tylko o takie publiczne zachowanie się, które stanowi uwłaczanie honorowi wojska lub godności żołnierskiej. Tego rodzaju znamion (wyrażonych słowami: "publicznie" i "uwłacza") nie zawiera żaden inny przepis części wojskowej kodeksu karnego. Natomiast te przepisy części szczególnej kodeksu karnego, które w typizacji czynu operują słowem: "publicznie" (np. art. 133, art. 177, art. 193 k.k. i inne), nie zawierają znamienia traktującego o uwłaczaniu honorowi wojska lub godności żołnierskiej. Ten normatywny stan rzeczy, z jednoczesnym uwzględnieniem braku ustawowej klauzuli o subsydiarności art. 318 k.k., wskazuje na samodzielność, a nie subsydiarność tego przepisu ustanowionego w celu ochrony wskazanych uprzednio wartości społecznych.III. Jakkolwiek znamię czasownikowe: "uwłacza" jest znamieniem o charakterze ocennym (wartościującym), to jednak nie ulega wątpliwości, że znamię to jest urzeczywistnione wtedy, gdy publiczne zachowanie się żołnierza, będącego reprezentantem Ludowego Wojska Polskiego i w związku z tym odpowiadającego za jego dobre imię (por. pkt 11 Regulaminu służby wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL), jest - na tle materialnej istoty czynu, a więc ze względu na zawartość społecznego niebezpieczeństwa czynu godzącego w określone wyżej wartości społeczne - tak dalece rażące w swej naganności, iż u osób cywilnych obserwujących tego rodzaju zachowanie się, a w konsekwencji w opinii publicznej, może realnie wywołać ujemne mniemanie o wartościach Ludowego Wojska Polskiego. Tak też kwestię tę ujmuje uzasadnienie projektu kodeksu karnego z 1969 r. (Wydawnictwo Prawnicze 1958, s. 172).IV. Uwzględniając na tle przedstawionych rozważań funkcję art. 318 k.k. w zakresie prawnokarnej ochrony wymienionych uprzednio wartości społecznych, należy wyrazić pogląd, że art. 318 k.k. nie jest przepisem posiłkowym (subsydiarnym), i w związku z tym może być stosowany bądź samodzielnie, bądź też w zbiegu z innymi przepisami ustawy karnej, zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 10 § 2 k.k.Przepis art. 318 k.k. może być zastosowany samodzielnie w dwóch sytuacjach, a mianowicie wtedy, gdy:a) określony czyn żołnierza, stanowiący - w rozumieniu uprzednio wskazanym - publiczne uwłaczenie honorowi wojska lub godności żołnierskiej, nie wyczerpuje w ogóle znamion innego przestępstwa; w tym wypadku chodzi o popełniony publicznie taki czyn, którego stopień społecznego niebezpieczeństwa - ze względu na towarzyszące mu okoliczności - pozwala ocenić go jako występek, a nie tylko jako przewinienie dyscyplinarne; istotną w tej ocenie okoliczość stanowi to, że sprawcą dokonanego publicznie nagannego czynu jest żołnierz, ten fakt nadaje takiemu czynowi swoiste piętno, którego ujemna wymowa wynika z tego, że właśnie żołnierz, zobowiązany z mocy przepisów regulaminów wojskowych do zachowania się w każdej sytuacji godnie i z honorem (por. np. ostatnie zdanie pkt 3 Regulaminu dyscyplinarnego Sił Zbrojnych PRL) dopuszcza się publicznie czynu rażąco naruszającego zasady dyscypliny wojskowej lub zasady żołnierskiego zachowania się, co przynosi ujmę dobremu imieniu Ludowego Wojska Polskiego;b) określony czyn żołnierza, stanowiąc przestępstwo określone w art. 318 k.k., wyczerpuje jednocześnie znamiona innego przestępstwa, jednakże przepis określający to inne przestępstwo nie może być stosowany zwłaszcza z powodu braku skargi lub wniosku uprawnionej osoby o ściganie, jeżeli prokurator nie wszczął postępowania karnego na pdostawie art. 577 § 2 lub art. 576 § 1 k.p.k. (por. w tym względzie uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 2 czerwca 1973 r. - U 1/71, OSNKW 1973, z. 9, poz. 115), albo też z powodu zastosowania eliminacyjnej zasady konsumpcji.Natomiast w zbiegu z innymi przepisami, a więc w ramach kumulatywnej kwalifikacji prawnej czynu, art. 318 k.k. może być stosowany w tych wszystkich sytuacjach, w których istnieje zbieg przepisów ustawy w rozumieniu art. 10 § 2 k.k., a art. 318 k.k. nie podlega pominięciu według eliminacyjnej zasady konsumpcji (eliminacyjne zasady: specjalności i subsydiarności nie mają w omawianej kwestii zastosowania, gdyż art. 318 k.k. nie jest ani przepisem specjalnym, ani subsydiarnym w stosunku do innych przepisów ustawy karnej).W świetle przedstawionych rozważań należało na przedstawione pytanie prawne udzielić odpowiedzi na wstępie sformułowanej.˙